Organizimet e para:

Veprimtaria patriotike e klubeve dhe shoqërive atdhedashëse ka qenë sinonim i përhershëm që ta ruajë gjuhën, kulturën dhe traditën shqiptare, që t'i bashkoj bashkatdhetarët dhe ta kaliti rezistencën dhe shpirtin luftarak të mërgimtarëve shqiptarë.

Klubet dhe Shoqëritë Kombëtare ishin dhe mbetën Organizata patriotike politiko-kulturore, që zanafillën e veprimtarisë e kanë në periudhën e Rilindjes Kombëtare. Shoqëritë dhe Klubet vepruan nëpër çdo periudhë të regjimeve pushtuese duke filluar prej sundimit xhonturk, nazifashist e së fundit në regjimin e egër sllavo-komunist. Njëra nga pjesët më vitale të popullit tonë që emigroi, veprimtarinë e vet e zhvilloi nëpër shoqëritë ose klubet e organizuara.

Klubet dhe Shoqëritë Kombëtare ishin organizata politike-kulturore, që u përhapen me shpejtësi në Shqipëri duke u shndërruar në organizata të gjera për bashkimin e popullit shqiptar dhe për ngritjen e mëtejshme të ndërgjegjes kombëtare të tij. Ato ishin gjithmonë organizata të gjëra, që përfshinin përfaqësues të shtresave të ndryshme shoqërore dhe udhëhiqeshin kryesisht nga intelektualët atdhedashës. Klubet dhe Shoqëritë Kombëtare kishin shpallur si qëllim të përbashkët bashkimin e kombit shqiptar dhe ngritjen e tij kulturore, duke hapur shkolla shqipe dhe duke botuar gazeta dhe libra në gjuhën amtare.

Në të gjitha periudhat kohore Klubet dhe Shoqëritë morën pjesë aktive në jetën politike të vendit dhe mbrojtën të drejtat kombëtare të popullit shqiptar. Ato gëzonin përkrahjen e popullit që i shikonte si organet e veta kombëtare në luftën kundër reaksioneve, qoftë ky xhonturk apo të atyre që pasuan më vonë.

Qëllimi kryesor i pushtuesve gjithmonë ka qenë që të shtinë në dorë klubet e shoqëritë e mërgimtarëve shqiptarë, që përmes tyre të venin nën kontrollin e vet të gjitha koniunkturat e lëvizjes kombëtare. Në rast se nuk i shtinin nën kontrollin e tyre të plotë, lansonin propagandë, se gjoja këtë apo atë klub a shoqëri e kanë nën kontroll dhe se përmes njerëzve të tyre dirigjojnë e kontrollojnë çdo veprimtari që zhvillohet brenda klubit a shoqërisë në fjalë. Po kështu ndodhi edhe në kohët të cilat i jetuam ne, kur lansohej propaganda e luftës speciale për këtë a atë klub ku thuhej se i kanë nën kontroll e se me te merren ekspert të caktuar. Jo rrallë, në këtë drejtim ata ia arritën qëllimit, gjithnjë duke mbjell frikën e mosbesimit tek shqiptarët a klubet dhe futen dyshimin e tepruar mes njëri tjetrit, duke bërë përçarje të mëdha.

Dihet se as klubet, as shoqëritë dhe as lëvizjet kombëtare nuk e humbën në asnjë periudhë kohore karakterin e tyre luftarak dhe të pavarur. Ato edhe sot e ruajnë po atë karakter, gjë që e dëshmuan shpeshherë me punën e tyre të rëndësishme në organizimin e lëvizjes kombëtare. Po ashtu edhe në ditët e sotme, organizimet e partive politike apo organizimeve të ndryshme, si pikëtakim i kanë klubet dhe shoqëritë kulturore.

Organizimet e para të shqiptarëve nëpër shoqëri a klube zanafillën e kanë tek përpjekjet e para për të bërë “vivla” e gazeta në gjuhën shqipe. Padyshim se organizimet e para të shqiptarëve nisin fillin me botimin e të parës gazetë shqipe që zë fill më 23 shkurt 1848 në Napoli të Italisë së Jugut, pikërisht në ngulimet e arbëreshëve, me gazetën “L’Albanese d’Italia”, nën drejtimin e shkrimtarit të shquar Jeronim De Rada. Sipas një kronologjie, kjo ishte e para gazetë shqiptare që njihet deri më tani e cila kishte përmbajtje politike, morale, letrare dhe lloje të tjera të shkrimeve si letra e korrespodenca etj.

Plot 12 vjet më vonë doli një gazetë tjetër, përsëri jashtë Shqipërisë, kësaj radhe në Greqi, gazeta “Pellazgu”, drejtuar nga shqiptari Anastas Byku, ndërsa publicisti i njohur Anastas Kullurioti nxori në Athinë më 1897 gazetën “Fonitis Alvanias” (Zëri i Shqipërisë). Kurse De Rada nisi të botojë, po në Italinë e Jugut më 1883 revistën “Flamuri i Arbërit”, numri i parë i së cilës doli më 20 korrik 1883, kjo gazetë pushoi së botuari tre vjet më vonë 1887. Në vitin 1884, pasi u mor leja nga qeveria turke, filloi botimin në kryeqytetin e Perandorisë Osmane revista “Drita” e cila më vonë u riemërtua “Dituria”. Pas kësaj kohe nëpër kolonitë shqiptare filluan organizimi i mirë nëpër klube e shoqëri të caktuara të cilave iu parapriu apo edhe bashkërendonin edhe gazetat e tyre. Pos Rumanisë e Turqisë kolonit shqiptare ishin të fuqishme edhe në Bullgari, Egjipt etj. Kurse në këto kohë, shtypi e organizimi i shqiptarëve në këto vende-koloni shënoi një vrull të ri. P.sh. deri në vitin 1877 kanë dalë mase 11 gazeta, revista e vjetarë shqiptarë. Vetëm në vitin 1897 kanë filluar botimin 5 gazeta të ndryshme. “Albania” në Bruksel, gazeta “Shqipëria” në Bukuresht, vjetari “Kalendari Kombiar” në Sofje, gazeta “La Nazione Albanese” (Kombi shqiptar), në Itali, si dhe revista “L’Albania letteraria”, në Italinë e Jugut.

Vitet 1896-1897 e deri në fund të shekullit, janë cilësuar si vite të ngritjes së lëvizjes për autonominë e Shqipërisë, të dendësimit të veprimtarisë ideologjike dhe kulturore të Lëvizjes Kombëtare Shqiptare. Këto vite shënohen me ngjarje të mëdha në kolonitë shqiptare, kurse njërën ndër organizatat e hershme për të cilat kemi shënime më të bollshme, në kohën e fundsundimit otoman, është “SHOQËRIA E TË SHTYPURIT SHKRONJA SHQIP”, e themeluar në Stamboll më 12 tetor 1879. Kjo shoqëri u themelua me iniciativën e “KOMITETIT QËNDROR PËR MBROJTJEN E TË DREJTAVE TË KOMBËSISË SHQIPTARE”. Në krye të saj u zgjodh Sami Frashëri. Këshilli qendror përbëhej nga Abdyl Frashëri, Pashko Vasa, Jani Vreto, Koto Hoxhi, Zija Prishtina, Hasan Tahsini etj. Kjo shoqëri njihet edhe me emrat “Shoqëria e Stambollit” dhe “Shoqëria e shkronjëzave”.

Pas kësaj, më 1881 u formua Shoqëria “Drita” e Bukureshtit, në fillim u quajt “Deg' e shoqërisë së Stambollit”. Kjo shoqëri u mor kryesisht me përhapjen e shkrimit të gjuhës shqipe dhe forcimin e ndërgjegjes kombëtare, me anën e shkollave shqipe, librave, gazetave etj. Por në radhët e drejtuesve të kësaj shoqërie kishin lindur mosmarrëveshje lidhur me rrugën që do të ndiqte lëvizja kombëtare shqiptare. Këto mosmarrëveshje u bënë më të theksuara edhe si pasojë e intrigave të armiqve të popullit shqiptar. Këto mosmarrëveshje në mes të dy grupimeve politike në gjirin e kësaj shoqërie bënë që ajo të shpërndahej në verë të vitit 1886 dhe në vend të saj u krijuan dy shoqëri “Drita” dhe “Dituria”. Shumica e atdhetarëve shqiptarë u bashkuan me shoqërinë “Dituria” dhe e përkrahën programin e saj i cili i përmbahej vijës që pat përcaktuar Shoqëria e Stambollit e cila ishte vënë në krye të luftës për përhapjen e arsimit dhe të kulturës kombëtare.

Për t’i shërbyer këtij qëllimi, shoqëria “Dituria” iu vu punës dhe zhvilloi një veprimtari të gjerë në fushën e botimit të teksteve didaktike. Kjo shoqëri shtypi dhe shpërndau brenda pak viteve “Abetaren e gjuhës shqipe”, “Shkronjëtoren” (gramatikën) dhe “Dhéshkronjën” (gjeografinë) të hartuara nga Sami Frashëri, “Dituritë” (njohuri të shkencave shoqërore e natyrore), “Vjersha për mësonjëtoret e para”, “Mësime” dhe “Histori e Shqipërisë” të Naim Frashërit, “Numëratoren” (aritmetikën), “Mirëvetinë” (mësime morali) dhe “Radhuashkronjë” përgatitur nga Jani Vreto e një varg botimesh të tjera të cilat do të nevojiteshin për hapjen e shkollave në Shqipëri. Përveç librave të domosdoshëm për shkollat e asaj kohe kjo shoqëri botoi edhe vepra letrare siç ishte “Shqipëria ç’ka qenë, ç’është e ç’do të bëhet” të Sami Frashërit, poemën lirike “Bagëti e bujqësi”, poemën epike ”Historia e Skënderbeut” dhe përmbledhjen “Lulet e verës” të Naim Frashërit.

Shoqëria “Dituria” mbështeti kërkesën që Shoqëria e Stambollit i kishte bërë qeverisë osmane që shkollat ekzistuese në gjuhë të huaj në Shqipëri të kthehen në shkolla shqipe, ose që në to të mësohej, krahas greqishtes e turqishtes, edhe gjuha shqipe. Por padyshim ndihmesën më të madhe shoqëria dha për përhapjen e arsimit kombëtar në atdhe. Në këtë kuadër të aktiviteteve Petro Nini Luarasi çeli gjashtë shkolla shqipe në fshatrat e Kolonjës, Shoqëria “Dituria” dhe patriotët shqiptarë jashtë vendit u bënë burimi kryesor për pajisjen me tekstet e nevojshme falas dhe për mbarëvajtjen e mësuesve të tyre.

Me nismën e shoqërisë “Dituria” në nëntor të vitit 1897 u organizua në Bukuresht një mbledhje e gjerë ku morën pjesë edhe përfaqësues të shoqërive dhe kolonive të tjera shqiptare. Në këtë mbledhje u hartua një memorandum, i cili në emër të popullit shqiptar, më 11 dhjetor të atij viti iu dërgua sulltanit dhe ambasadorëve të Fuqive të Mëdha në Stamboll.

Një rol tjetër me rëndësi në afirmimin e vlerave pozitive që i bënte shoqëria “Dituria” e Bukureshtit, luajti edhe gazeta “Shqipëria”, që doli në Bukuresht gjatë viteve 1897-1899. Gazeta ishte organ i shoqërisë “Dituria”, nën drejtimin e së cilës zhvilloi një luftë të vendosur për të mbrojtur të drejtat e popullit shqiptar. Por vëmendje të veçantë shoqëria “Dituria” i kushtoi edhe organizimit dhe shkollimit të të rinjve shqiptarë që ishin në Rumani. Me kujdesin e saj u formua shoqëria “Qerthulli i studentëve shqiptarë në Bukuresht” me kryetar Dervish Himën, e cila më vonë mori emrin “Shpresa”. Vlen të përkujtohet se shoqëria “Dituria” e vazhdoi aktivitetin e saj deri në dhjetor të vitit 1906, kur u formua shoqëria “Bashkimi”, në të cilën u shkrinë shoqëritë e mëparshme shqiptare të Bukureshtit.

Më 1 janar 1893 në Sofje të Bullgarisë u formua Shoqëria “Dëshira”. Merrnin pjesë një numër i madh i pjesëtarëve të kolonisë së Sofjes, toskë e gegë, myslimanë e të krishterë, mbledhja u mbajt në Hanin e Dhimitër Moles, me që rast kanë themeluar shoqërinë e tyre. Në këtë mbledhje themeluese të shoqërisë u zgjodh edhe një pleqësi që do ta udhëhiqte atë me kryetar Ligor Marko Borova, sekretar Dhimitër Mole si dhe 7 anëtarë, në mesin e tyre ishte edhe poeti Spiro Garo. Pasi mori këmbët dhe ofroi shumë mërgimtarë, shoqëria së shpejti hapi edhe tipografinë e vet me emër “Mbrothësia” (Përparimi), që kishte shkronja të alfabetit të caktuar nga Shoqëria e Stambollit. Me shtypshkronjën udhëhiqte Kristo Luarasi, i cili po ashtu erdhi nga Bukureshti dhe kishte përvojë në këtë drejtim. Shoqëria “Dëshira” u themelua mbi bazat e “Shoqërisë së të shtypurit shkronja shqipe” të Stambollit dhe nën ndikimin e shoqërive “Drita” dhe “Dituria” të Bukureshtit, prandaj edhe veprimtaria e saj është e lidhur ngushtë me këto shoqëri. Në këto kushte më 22 nëntor 1902, sipas një shkrimi në gazetën “Drita” të Sofjes, u hap shkolla shqipe e natës në lokalet e shoqërisë. Mësimin e gjuhës shqipe në këtë shkollë e jepte vetë kryetari i atëhershëm i “Dëshirës”, Kosta Jani Trebicka. Kolonia shqiptare e Sofjes, e udhëhequr nga shoqëria “Dëshira” përveç veprimtarisë kulturore e politike, zhvilloi edhe një veprimtari të gjerë botuese, suksesi i së cilës ishte e lidhur me nevojën e krijimit të një shtypshkronje shqipe. Me gjithë vështirësitë e mëdha që u hasen, shtypshkronja u ngrit në vitin 1896, me punën e madhe që bëri patrioti Kosta Jani. Vepra e parë që shënon lindjen e shtypit shqiptar në koloninë shqiptare të Bullgarisë është “Ditërëfenjësi shqip” i cili më vonë mori emrin “Kalendari Kombiar” të cilit dita më ditë iu shtuan bashkëpunëtorët, në mesin e të cilëve po veçojmë: Aleksander Stavri Drenova - Asdreni, Jani Vruho, Mihail Xoxe, Mihail Grameno, Petro Nini Luarasi, Hil Mosi, Loni Logori, Josif Bageri, Kristo Luarasi, Nikolla Lako, Stefan Kondillari, Spiro Dine, si dhe Adham Shkaba, Kostë Jani Trebicka, Dhimiter Mole, Pando Llazar Treni, nga arbëreshët e Italisë ishte Agostino Ribeko, Guidera Trifoni, Gjuzepe Sqiro etj. “Kalendari Kombiar”, si organ i shoqërisë “Dëshira” pati rëndësi të veçantë në lëvrimin e gjuhës shqipe dhe në përhapjen e diturisë e të kulturës në përgjithësi. Botimi më i rëndësishëm periodik që doli në Sofje në këtë periudhë ishte gazeta “Drita”, nën redaktimin e publicistit të shquar Shahin Kolonja. Gazeta “Drita”, organ i shoqërisë “Dëshira”, ishte një gazetë përparimtare që lidhej ngushtë me atdheun mëmë-Shqipërinë. Këtë rrugë e ndoqën edhe gazeta të tjera të kolonisë shqiptare të Sofjes siç ishin “Shqypeja e Shypenis”, që drejtohej nga Josif Bageri, “Liri e Shqiprisë”, nga Kristo Luarasi etj. Veprimtarinë patriotike të kësaj shoqërie e dëshmon edhe memorandumi i muajit maj 1913 që ajo i drejtoi kryetarit të Konferencës së Ambasadorëve në Londër, Eduard Greit, ku protestonte me vendosmëri për padrejtësitë që i bëheshin kombit shqiptar, duke u lëshuar pjesë të tokave të tij në favor të shteteve shoviniste fqinje.

Shoqëria “Dëshira” radhitet midis shoqërive më aktive të mërgimit. Me veprimtarinë e saj të gjerë në dobi të çështjes kombëtare, ajo u bë vatër e rëndësishme për hapjen e ideve të çlirimit kombëtar kundër sundimit shekullor osman, duke ndihmuar fuqimisht në mobilizimin e popullit tonë në luftën për liri e pavarësi. Shoqëria e vazhdoi veprimtarinë e saj edhe pas shpalljes së pavarësisë deri në vitin 1939.

Pas mbajtjes së një kongresi gjuhësor me intelektualët arbëresh, në vitin 1895, në Kalabri formohet Shoqëria Kombëtare Shqiptare. Më 1899 në Shkodër u formua shoqëria klerikale letrare “Bashkimi” nën drejtimin e abatit të Mirditës Preng Doçi. Pastaj në vitin 1901 nën drejtimin e veprimtarit të njohur Ndre Mjeda po në Shkodër u formua shoqëria “Agimi”. Nxënës dhe student shqiptarë që jetonin në Vjenë të Austrisë më 27 dhjetor 1904 themeluan shoqërinë “Dija” e cila zhvilloi një veprimtari të dendur. Në janar të vitit 1907 në Boston të Amerikës u formua Shoqëria “Besa-Besë” me kryetar Theofan Stilian Nolin. Kjo shoqëri ishte nismëtare për krijimin e kishës së pavarur shqiptare që u themelua më 1908 në Nju Jork, nxori organin “Dielli”, që është gazeta shqipe me jetë më të gjatë, njëherë luajti rolin kryesor për formimin e Federatës Vatra më 1912. Më vonë në periudha të ndryshme në Amerikë kanë vepruar shoqëritë e klubet si: “Malli i Memëdheut” në Bufallo, “Koha e Lirisë”, në Nju Jork. Pastaj në Argjentinë “Lidhja Shqiptare” (1907) me seli në Buenos Aires, ajo “Përlindja” me seli në Odes etj.

Në verën e vitit 1908, përkatësisht më 31 korrik, u formua klubi “Bashkimi” në Manastir, njëherë ky vit shënon edhe formimin e Klubit të parë Kombëtar i cili luajti një rol të madh në formimin e klubeve të tjera dhe në zhvillimin e Lëvizjes Kombëtare Shqiptare në periudhën pas fitores së revolucionit xhonturk. Në statutin e tij, <Kanonizma e ligja e klubit të shqiptarëve në Manastir "Bashkimi">, botuar më 1908 thuhej se klubi do të punonte për forcimin e bashkimit kombëtar të shqiptarëve, për përparimin e tyre kulturor, për lëvrimin e gjuhës dhe përhapjen e shkollave shqipe në mbar vendin. Ky klub ishte nismëtar për mbajtjen e Kongresit të Manastirit i cili punimet e tij i filloi më 14 nëntor 1908, ku u njësua alfabeti i gjuhës shqipe. Po me nismën e Klubit “Bashkimi” dhe të patriotëve të tjerë shqiptarë, në shtator 1909 u mbajt Kongresi i Elbasanit, i cili vendosi të themeloj në vjeshtë të atij viti një shkollë normale (pedagogjike) në Elbasan, që do të përgatiste mësues për shkollat fillore shqipe. Shkolla do të mbahej me ndihmesën e të gjithë klubeve dhe të shoqërive patriotike shqiptare. Për shkollën Normale të Elbasanit, Kolonia shqiptare e Bukureshtit qysh në fillim vuri në dispozicion të klubit “Bashkimi” njëzetmijë copë libra. Pran këtij klubi u krijua edhe Komiteti i Fshehtë i cili kishte për qëllim të kujdesej për mos t’u futur element përçarës si dhe zhvilloi një veprimtari të dendur për organizimin e luftës të popullit shqiptar për çlirim kombëtar dhe autonominë e Shqipërisë, për çka formuan edhe çeta të armatosur. Ndihmesë të madhe për veprimtarinë patriotike të asaj kohe dhanë edhe dy organet e klubit të Manastirit, gazeta “Bashkimi i Kombit” nën drejtimin e Fehmi Zavalanit e më pas “Drita” nën redaktimin e Shahin Kolonjës. Këto dy organe, ashtu si gjithë shtypi patriotik shqiptar, u bënë tribunë e mendimit përparimtar dhe zëdhënëse të kryengritjeve të mëdha antiosmane, që shpërthyen në Shqipëri në vitet 1910-1912.

Në gjithë veprimtarinë e tyre patriotike, në zhvillimin e gjuhës dhe përhapjen e shkollave shqipe, klubet gëzonin përkrahjen e popullit shqiptar, i cili i konsideronte ato si organet e tij kombëtare dhe në mjaft raste njihte më tepër autoritetin e klubeve se sa administratën osmane. Klubi “Bashkimi” i Manastirit u mbyll nga xhonturqit gjatë shtypjes së kryengritjes së vitit 1910, por më pas ai u riorganizua dhe vazhdoi veprimtarinë e tij patriotike në forma të tjera, duke dhënë një ndihmesë të çmuar në organizimin e qëndresës së popullit tonë kundër reaksionit xhonturk dhe masave të tij shkombëtarizuese në vitet 1908-1912.

Po ashtu më 1908 në Janinë u themelua Klubi “Bashkimi” i cili dha kontribut të madh në zgjerimin e lëvizjes kombëtare dhe përhapjen e mësimit në gjuhën shqipe. Në vjeshtën e po atij viti me iniciativën e Mithat Frashërit, kryetar, dhe Arif Hiqmetin, nënkryetar në Selanik u formua “Klubi i Selanikut”. Ky është i njohur si njëri ndër klubet më të mëdha politiko-kulturore shqiptare të asaj kohe. Klube të tilla u themeluan në Sofje, Bukuresht, Manastir, Dibër, Prizren, Janinë, Kairo e gjetkë.

Në vitin 1908, u themelua Klubi “Labëria” me qendër në Vlorë, ky është një nga klubet shqiptare që zhvilloi aktivitet të gjerë politik, kulturor dhe arsimor në Shqipërinë e Jugut gjatë viteve 1908-1912, e që pati si kryetar nderi Ismail Qemalin. Po në vitin 1908, u themelua Klubi “Bashkimi” i Delvinës i cili veprimtarinë e tij e vazhdoi deri në vitin 1912.

Themeluese të së parës shoqëri të zonjave në Korçë me emërtesën “Yll’ i Mëngjezit”, ishin motrat Sevasti dhe Prashqevi Qiriazi. Kjo shoqëri feministe atdhetaro-kulturore u themelua në Korçë më 16.1.1909. Programi i kësaj shoqërie kishte si pikësynim kryesor ”përhapjen e arsimit midis shqiptarkave” dhe “sigurimin e kushteve vajzave të varfra për ndjekjen e shkollës”. Në kuadrin e lëvizjes që zhvillohej për çlirim kombëtar qëndronte si kërkesë themelore edhe emancipimi i femrës shqiptare, në kuptimin e kufizuar të asaj kohe. Në këtë atmosferë shoqëria i zgjeroi radhët e saj me mbi 500 anëtare. Në krye të kësaj shoqërie kanë qenë mësueset aktiviste: Kryetare Sevasti Qiriazi (Dako), nënkryetare Andreniqi Grameno, ndërsa anëtare: Helidhona Zado, Katerina Cilka, Eftali Petro, Fanka Eftemiu dhe Parashqevi Qiriazi. Arkëtare ishte edhe Evriviqi Kristaqi, libër-ruajtëse Eftali Petro. Kurse mësuese aktiviste ishin të njohura Efigjeni Padavinji, Polikseni Luarasi, Qelidhona Falli e motra e saj Marigo Llazo Theodhori që vepruan aktivisht për emancipimin e femrës korçare dhe më gjerë. Edhe në gazetën “Lidhja Ortodokse” që e botonte Mihal Grameno në Korçë, nr.11, 5 janar 1910, theksohet veprimtaria patriotike e kësaj shoqërie e cila ka si qëllim të përhapurit e diturisë në mes të zonjave shqiptarka që s’kanë vajtur e s’mund të vënë në Mësonjëtore, duke i mësuar të lexojnë e të shkruajnë. Këto gra aktiviste më vonë botuan të parën revistë feministe që mbante emrin e shoqërisë “Yll’ i Mëngjezit”.

Duke marrë shembullin e shoqërisë “Yll’ i Mëngjezit” më vonë u themeluan edhe një varg shoqërish të tjera grash në qytete të ndryshme, siç janë, p.sh. “Shpresa Kombëtare” e Vlorës, ”Përlindja” (1919) e Korçës e cila u legalizua dy vjet më vonë më 30-të vjeshta e 2-të 1921, kurse kryetare ishte: Evdhoksia Th. Gërmenji, nënkryetare Zarfie M. Myfti, sekretare Eleni Thoshi, kurse në kryesi janë: Thomaidha P. Stefanllari, Evdhoksia Dh. Turtulli, Virgjinia Th. Avram, Lisaveta I. Novana, Humajum S. Dishnica, Ava R. Frashëri, Vasfije H Sulejmani, Ava Hysen Dvorani e Salushe T. Panariti. Pastaj shoqëritë “Kundra Bastiljes” e Gjirokastrës apo ajo “Çivillimi” e Korçës që veproi po në këto vite dhe që grumbullonte vashat prej moshës 13-20 vjeçe. Kryetare e kësaj shoqërie ishte Sabiha Verleni, nënkryetare Marianthi Konstandi, sekretare Pavlina Turtulli, arkëtare Ollga Ceno, anëtare të kryesisë në këtë shoqëri Aleksandra Filçe, Polikseni Shtika, Dhimitra Stamo, Marinathi Panajoti, kurse me çështjen e ndihmave ishin caktuar veprimtaret e kësaj shoqërie Praksithe Pllaha e Konstadina Jorgji. Edhe shoqërinë “Çivillimi” e karakterizonte emancipimi i femrës shqiptare, uniteti ndërfetar, e mbi të gjitha dashuria për vendin dhe gjuhën shqipe e cila ndeshej pamëshirshëm me shovinizmin ekstrem.

Shoqëria e mësuesve shqiptarë “Përparimi”, e themeluar më 1909 me qendër në Korçë, pati si pikësynim sigurimin e fondeve për mbajtjen në këmbë të Shkollës Normale të Elbasanit si dhe të mjaft shkollave të tjera si në Pogradec, Devoll, Gjirokastër, Labovë, Leskovik etj. Shoqëria “Përparimi” luajti një rol të rëndësishëm për zhvillimin e arsimit kombëtar në atë kohë.

Mes viteve 1911-1912 veproi “Shoqëria e zezë për shpëtim”, kjo shoqëri veprimtarinë e shtriu në një varg qytetesh të Shqipërisë si në Vlorë, Shkup, Korçë, Manastir, Gjirokastër etj. Në programin e kësaj shoqërie kërkohej bashkimi i vilajeteve të Shkodrës, Kosovës, Manastirit dhe Janinës nën një qeveri autonome, administratë shqiptare, parlament të veçantë, shërbim ushtarak në vend etj.

Në vitin 1918 në Vlorë u themelua shoqëria patriotike “Djalëria e Vlorës”, e njohur edhe me emrin “Lidhja djelmoshe e Vlorës”, grupin iniciues të kësaj shoqërie e përbënin patriotët Avni Rrustemi, Halim Xhelo e Jani Minga. Kjo shoqëri kishte për qëllim bashkimin dhe organizimin e rinisë shqiptare mbi bazën e stërvitjes morale, mendore e fizike.

Në prag të kongresit të Lushnjës dhe të luftës së Vlorës, më 23 shtator 1919 në qytetin e Gjirokastrës u themelua shoqëria patriotike “Vëllesëria”, qëllim parësor kishte mbrojtjen e kufijve të atdheut, luftoi për njohjen e të drejtave kombëtare nga fuqitë e huaja gjë që u bë tribunë e mbrojtjes së interesave të atdheut. Në drejtimin e kësaj shoqërie bënin pjesë: Thoma Papapano, Ilia Dilo Sheperi etj. Me emrin e Shoqërisë “Vëllasëria” u mbiquajtën edhe shoqëri të tjera që zhvilluan veprimtarinë e tyre në qytete dhe kohë të ndryshme. Të tilla ishin: Shoqëria Vëllazëria e Korçës (1909) e themeluar nga Hil Mosi, Shoqëria Vëllaznia e Shkodrës etj. Në Stamboll, në vitin 1921 u themelua Shoqnia “Djalmënia”, kurse më 28 prill 1921 në bazë të vendimit të Kongresit të Bashkimit të Shoqërive, që zhvilloi punimet në Vlorë më 23.4-3.5.1921 u themelua Federata “Atdheu”.

Organizata politike shoqërore me karakter demokratik “Bashkimi” u themelua më 13 tetor 1922 me nismën e patriotit të njohur Avni Rrustemi. Programi i shoqërisë “Bashkimi” parashikonte reforma demokratike në interes të popullit. Shoqëria “Dobia” e themeluar në vitin 1922 në Bicaj të Lumës është shoqëri kulturore që e përfaqësonin elementë me tendencë të theksuara demokratike. Një vit më vonë më 1923 u themelua shoqëria arsimore, kulturore e politike “Shkëlzeni” me seli në Krumë të Kukësit nga ish-luftëtar të lëvizjes kombëtare dhe patriotike me tendenca demokratike që shtriu veprimtarinë e vet në zonën e Kukësit, sidomos në Krumë, Kukës, Bujan, Kolgecaj, Lumë, Has etj., në një kohë kur në atë zonë punonin përveç vendasve edhe Ali Kelmendi, Osman Shaqiri e Riza Cerova.

Njëra nga shoqëritë e para e ngritur nga nxënës shqiptarë, liceistët gjirokastritë në Gjirokastër më 7 korrik 1924 është shoqëria “Studenti” e formuar menjëherë pas fitores së Revolucionit Demokratik të Qershorit 1924. Po kështu kemi edhe Shoqërinë “Besa shqiptare” që është shoqëria e nxënësve të gjimnazit të Shkodrës që zhvilloi veprimtarinë e vet gjatë viteve 1928-1937, (u themelua më 27.XI.1928). Kjo shoqëri është vazhdim i shoqërisë <Studenti-Shkodra>, e krijuar që me hapjen e gjimnazit (1922), e cila u mbiquajt më vonë “Burrëria”. Një vit më vonë më 1929 në Aleksandri u themelua “Bashkësia Vëllazëria Shqiptare në Egjipt”, e formuar nga Thimi Mitko dhe Spiro Dine me ndihmën e Ismail Qemalit dhe Filip Shirokës. Si fryt i veprimtarisë patriotike në drejtim të zhvillimit të arsimit kombëtar dhe të kulturës kombëtare, klubet dhe shoqëritë shqiptare dhanë kontributin e tyre të pakontestueshëm në hapjen e shkollave sidomos gjatë viteve 1908-1910 nëpër shumë qendra e qytete shqiptare, si në Elbasan, Berat, Gjakovë, Pejë, Prizren, Dibër, Kukës, Gjirokastër, Vlorë, Skrapar, Filat të Çamërisë, Leskovik, Tiranë, Prishtinë, Kolonjë, Mitrovicë, Manastir etj. Format e sistemit demokratik në shoqërinë shqiptare janë pikërisht në këto vite.

Marrë me shkurtime nga libri: “VIRTYTE E VISARE”