Poezia e Bujar Ramës

Klauzula e dytë, nëse më lejohet të shprehem kështu, është ndërtimi i një bote poetike të kombinuar në mes dy poetëve e bashkëshortëve që janë duke krijuar një vijë të përbashkët të veten.Vepra e të dyve ka një afërsi të dukshme që duhet të vjen nga një bashkëpunim i afërm mes dy poetëve - bashkëshortë që janë edhe kritkë të dorës së parë për njëri tjetrin e kjo krijon një influencë dykahëshe shum të frytëshme për një krijimtari kur për pikëndarje ka inspirimin poetik që dallon dukshëm mes Majlindës dhe Bujarit dhe kjo mjafton për të ndërtuar opusin poetik individual. Përderisa Majlinda zbulon zemrën e femrës moderne dhe tejet të kultivuar nga njëra anë, e nga ana  tjetër, ajo me një elegancë të jashtëzakonshme pasqyron vetinë më të lartë humane: amërinë...; ajo në pikë të parë është nënë, bijë dhe grua.

Bujari plotëson një ndjenjë tjetër ndoshta disa herë të lënë pas dore nga një pjesë e autorëve modernë të cilët « ikin » pas sqenave fitimprurëse nga e cila autori në fjalë nuk ka preferenca dhe kjo e mban tejet lartë klasën dhe stilin e shprehjes së tij. Ai bënë mirë që rrin më larg nga këto « tabllo » pasiqë, sa kam arritur të shpalos idetë e tija poetike, atij nuk i flen aspak ky lloj invazioni edhe ashtu pa ndonjë vlerë serioze artistike letrare.

……

Rama ka një shprehje të veçantë të mbushur me krahasime të pasura në fytyrat e trojet e lashta mitologjike gjer në realizmin historik: helenët, pellazgët, ilirët gjer në ditë e sodit… ; monumente nga bota :

Lot i kristaltë

Më flisje për vdekjen e Xholionit plak
dhe të pëlqente të quheshe “Irenë”
e pastaj marroseshe të ishe nga Lesbosi
dhe nuk e besoje poetizimin e Boskesë:
…

Si dhe në poezinë:

Diçka më thërret

Kam gjetur një cep të veshit të Van Gogut
…

me një pikë gjak nga koha mpiksur,
dy gishta të dorës së majtë të Migelit
…

…
lexon “Shatërvanin e Bahçisarajit”,
unë dridhem e befas ndiej ftohtë,
mbështillem me “Kapotën” e Nikollajt

…
Aleksandër Pushkin më del përpara,
27 janar ‘837.

Krejt këto të pasuruara me bukurinë e shprehjes dhe gradojnë lartë fuqinë e dashurisë së vet autorit apo të personazhit në fjalë e njëherit largohet nga repertoari i vargjeve e krahasimeve aq të ripërsëritura si në poezinë tonë ashtu dhe në atë botërore. I veçoj këtu  dy vargje që formojnë një kurorë të bukur të krahasimit poetik nga «Ç’QENKE TI», vargje këto që ngelin në kujtesë për origjinaletetin dhe fuqinë e tyre domethënëse:

Kurmathët në pengmarrje dashurish,

    ti borës bardhësinë ia përbuze,

        ti - Eiffel në dritë të perëndimit.

dhe përfundon këtë poezi me titull pyetës, me pyetje të shkëputur nga afshi i njohur, gati sindrom i të dashuruarve që ndërtojnë në idealet e tyre ardhmëri duke kaluar nëpër meandrat e shkuara të frikës, dyshimit dhe dëshirës për lumturi :

…

e dua të di:

            je breng a fati im?

Në një mënyrë, kjo poezi, më përkujton  "haikai"-n japonez dhe shpalosjen e realiteteve sa të ngjashme e po aq kundërthënëse në to nëpërmjet imazheve të puqura (« ti borës bardhësinë ia përbuze »).

Rama është poet imazhist që veshë me një forcë edhe petkun e simbolistit e sidomos kur huazon nga kjo e dyta vargun e lirë, me gjuhë shpesh familjare e sintaksë të çliruar nga forma klasike. Përpos kësaj ai përqafson stilin e skulpturimit të vargut ( si Pound, Marianne Moore etj.) që u zhvillua me shumicë këto 20 vjetët e fundit  te na kurse në letërsinë botërore filloi aty nga vitet 20 - 30 të shek të XX) por disa nga poetët tonë, tejkaluan kufijtë dhe e bënë të pashije poezinë tipografike. Rama nuk e përmbytë poezinë e vet mirëpo gjithësesi e tejkalon pak me formën e trupit (të femrës) që i jep numrit më të madh të poezive tipografike (Udhëtoj mes vargjesh, Pa titull, Ishim e të tjera) :

UDHËTOJ MES VARGJESH

Kur stis mendjen për të shkruar,

   Nuk më fanepset një elefant dhëmbëthyer,

      Një mamuth a rrëqebull me syrin e nxjerrë,

         Llum kafeje e filxhan druri i krisur

    Apo thënie të pasosura fallxhoresh

   Që parashohin fundin e botës

  Në lidhëset e këpucëve gomporoze

   Me numër 40.

…

Përndryshe ai dijti të qëndroj në suazat kuptimplote dhe kjo i jep gjithashtu vlerën e njohësit të poezisë e sidomos të mbisundimit e kontrollit të artit poetik edhepse ai ndërton vetëm « krahun e majtë e jo si poetët më të njohur botërorë që me aftësi të shquara tipografike e poetike grafuan dhe anën e djathtë të vargjeve me simetri të përqëndruar rreth fjalës kryesore si psh. A Saroyan: 

sky

every

day

(verrehet forma e shigjetës me zanoren y)

B. Rama din gjithashtu të inkorporoj frymëmarrjen në mënyrë krejt natyrore brenda rrokjes dhe kështu krijon vargun progresiv dhe mbjell ndjenjën e lehtësisë gjatë leximit. Kjo haset në shum poezi («DASMË DHE LUFTË» :  nën hijen e ligustrave që vajtojnë vetminë etj.) por them edhe nuk do lypur shembuj specifikë pasi lexuesi këtë frymëmarje e gjen pa e kërkuar e kjo është magjia e vargjeve të këtilla që krijon poeti ynë.

Ndër poezitë që len një përshtypje "kancerogjene" gjatë kohë pas leximit është padyshim "Një kalë prej qelqi". Them kancerogjene në kuptimin se një kërkim për të deshifruar  sekretin e simbolikës nuk hiqet nga mendja e lexuesit për gjatë kohë. Aty mëshifet diçka...! Çka? Qendron lexuesi aty deri sa të gjindet satisfakcion për kërshërinë dhe prandaj e quajta edhe unë simbolikisht e me kuptim pozitif  poezi kancerogjene. Personalisht , e papritmas gjeta ndihmë nga një kolege,  me kulturë të gjërë letrare dhe vet poete. Një dritë e vogël nga ajo, dhe zbërtheva sekretin që isha aq afër ta gjej por se gjeja dot. Tani çdo gjë u kthjellua. Mendoj se është më e rrugës këtu të inkorporoj fjalët e mikeshës sime poete që aq bukur e elaboroi domethënien e kësajë poezije e menjëherë në vijim po e jap edhe poezinë në tërësi: 

"Këto vargje, sipas meje, jaë një protestë mbi shoqërinë e sistemin e shpërbërë (shoqëri dhe sisteme këto të çfarëdokohëshme), të ngritura shpeshherë mbi rrethana amorfe. Në pikën nistore të poezisë, konstatoj një kalë të qelqtë, pastaj një ish - kalë (thyer ai i pari?), pastaj syri që tejshkon tek e qëna dhe e paqëna, një ish - gjinkallë, dy porta druri…Ku janë sot? Për fat të mirë, vizualisht autorit i vjen e bardha, e vetmja ngjyrë që i duhet ekzistencës…Është përshtypje apo faktike vjedhja e kësaj ngjyre? Si të mos mjaftojnë këto, të kesh dy duar, me të gjithë gishtat dhe të mos mundesh t’i bësh mekanizma lëvizës…Botë e ndrydhur! Ndërtuar edhe stilistikisht, edhe gjuhësisht bukur!"

Një kalë prej qelqi

mes dy portash druri
dëgjon këngën e gjinkallës
dhe merr frymë prej rëre.

Kam një kuti magjike,
o syri im.
E hap,
e mbyll.
E mbyll,
s’e hap.
I kam të gjithë gishtat e dorës të paprerë,
ndërsa thonjtë...

… Kisha një kuti
dhe luaja me zare
ku më grishnin ngjyrat dhe jo numrat.
Ja…
E bardha,
pastaj…
e bardha,
e bardha.
Ma patën vjedhur këtë ngjyrë,
ndonëse vazhdoja ta kërkoja…

… Një ish - kalë prej qelqi
mes dy portash druri
dëgjonte këngën e ish - gjinkallës
dhe merrte frymë prej rëre.

Kisha një kuti magjike,
o syri im.
E hapja,
e mbyllja.
E mbyllja,
s’e hapja.
Të gjithë gishtat të paprerë… 

Rama nuk përton t’i rreket pa frikë neologjizmave. Në të vertetë ai krijon fjalë të përngjitura dhe folje sa herë që ndjenë shprazëtirë në shpirtin e vet për të thënë diçka ashtu si e don ai vet. Dhe nuk gabon pasiqë ky është stili i tij dhe fjalor i zemrës e jo i dëshirës së shterptë për të thënë një mbresë : « Dhe bisedëheshtjet tona janë kthyer në hi… » (Rrënojë), « ti - fustanbardhë majë kalit shkoje », (« Ishim »), « Në lidhëset e këpucëve gomporoze » (« Udhëtoj mes vargjesh »), « - lugatojnë në kryqet e vdekura të të gjallëve, » (« Hone Gringjyrë ».

Sa i përket rrugëtimit poetik të Ramës, gjejmë një poet, një fytyrë të njejtë. Ai ngelën i tillë kurr shkruan për diçka të kaluar të zymtë sikur edhe kur shkruan për një dashuri të lumtur. Nuk vërrehet ndasi personaliteti rinor dhe kohës së pjekurisë. Nuk ka një lëvizje Musset-iane vepra e të cilit dallohet me shkrime (sidomos elegjitë) brilante por të rrejshme e ato të rinisë me ndjenja të thella por poetikisht të pavlera. Rama qëndron në një horizontale solide që flet për personalitetin e tij stabil si poet e si person.

© filolet