|
Poezia
ėshtė fjalė greke qė nė pėrkthim do tė thotė thjeshtė bėj,
krijoj. Kjo fjalė ėshtė krejtėsisht e re kur tė kemi parasyshė
se vjershėrimi ka filluar mijėra vjet mė parė, qė nė kohėt
parahistorike ; nė kohėt plotėsisht primitive, nė mos akoma para
se njeriu tė filloj tė flas mirėfillti.
Historia
e poezisė ėshtė e gjatė sikur edhe vet njeriu qė prej kur mund tė
njihet si i tillė pasi ai qė atėherė, me klithma tė caktuara tė
pėrcjellura
me ritme paralajmėronte grupin pėr rrezikun kur afrohej ose e
parandiente, « vajtonte » nė mėnyrė tė caktuar humbjen e tė
afėrmit pėrcjellur me lėvizje ritmike. Kur kėthehej nga gjahu, vet apo
nė grup gjithashtu festonte, bėnte « aheng » me britma
qė
lidheshin me levizjet ritmike, rrahje duarėsh, rrahje gjoks dhe prodhime
tė tjera zėresh. Kjo sigurisht se nuk quhet akoma poezi por ėshtė
fillimi i krijimit tė kėngės dhe ritmit. Zėri ngritej, qetėsohej ose
ulej thjeshtė sipas emocioneve nga ku buronte. Krejt kjo pėrcillej me
forma e ndryshme lėvizjesh ritmike qė njėherit ndihmonte memorizimin
dhe grupi kuptonte pėr ēbėhej fjalė.
Dihet
se njeriu qė nga krijimi ishte i predestinuar qė njė ditė tė flas e
sipas natyrės sė tij, ai pajiset qė nė fėmininė mė tė hershme me
instinktin e imitimit gjė qė e dallon nga gjallesat tjera dhe prandaj,
ai nėpėrmjet tė imitimit filloi ti marrė mėsimet e para nė jetė.
Filloi ti imitoj lėvizjet qė i pėlqenin tek tė tjerėt, zėrat e
prodhuara dhe kėshtu eci drejt zhvillimit e krijimit. Kėto dy mundėsi tė
njeriut, i dhanė « poezitė » e para nė histori dhe
satisfakcion imitatorėve. Edhe sot, njeriu ndjen kėnaqsi kur imiton diēka
qė e ndjenė pėr tė bukur. Dhe jo vetėm poezinė por krejt ēsheh e
ndjen, objekte, gjallesa, art
Mijėvjeēarėt
kalonin e kėnga dhe ritmet u pasuruan se u pasurua fjalori dhe andaj koha
e analfebetizmit nuk mund tė llogaritet si e shterpė pėr nga arti i
krijimtarisė. Kėngėt pėr trimėri, gėzimet, fitimet, hidhėrimet e
humbjet kėndoheshin e vallėzohej nė kremtime e rituale fetare.
Koha
e shkrimit, filloi me numrat e mandej shkrimet e tjera me germa nė formė
tė pykave
(shkrimi kuneiform). Nga artet, poezia gjindet e shkruar e para dhe u gjet
mbi monolite. Kėto shkrime datojnė prej para 3000-5000 vjetėsh. Tani
dihet preras se poezia mė e lashtė e zbuluar ėshtė poema epike qė
flet pėr historinė e mbretit Gilgamesh, (Epopeja e Gilgameshit) e
shkruar mbi tableta argjili.
Nė
Kinėn e lashtė Shi jing-un (Kanuni i poemave) libėr ky i shejtė tė
poezisė. Praktikisht janė pesė Jing-a qė janė drejtpėrsėdrejti tė
lidhura me Konfuēion (Confucius). Mendohet se ky i zgjodhi tė 305 poemat
qė formojnė kėtė antologji edhepse, shum mirė kjo vepėr ka mund tė
egzistoj qė mė parė se mendimtari i famshėm i cili vetėm se iu riti
vlerėn kėtyre Jing-ave duke thėnė psh. se njeriu qė nuk i njef Poemat,
ėshtė sikur i ngujuari para njė muri dhe nuk mund tė sheh pėrtej e
pra nuk mund tė shkoj para. Pas kėtij kanuni poetik, njohim.
Aristoteli
nė Poetikėn e vet e ndanė poezinė nė tri lloje : epikė,
tragjedi dhe komedi.
Punimet
e tij patėn jehonė tė madhe nė shekujtė e « Kohės sė Artė »
tė islamizmit e mė vonė, edhe nė kohėn e Rilindjes (Renesansės) nė
Europė.
|