Forma mekanike-artificiale e sonetit, gjegjësisht rimave dhe vargjeve të saj janë të nënshtruara disa rregullave të pandryshueshme që megjithatë kanë pësuar sipas kohërave dhe sipas traditave të kombeve (gjuhës). Rima e përdorur më së shumti gjer në shek e XVI është e njejtë për du strofat e para (abba / abba) dy rima të njejta) kurse te Shakespeare e gjejme abab /cdcd. Për trevargëshet nuk njohim ndonjë rregull të përpikte të rimës.  Ajo është përdorur sipa shijes së poetit ose sipas traditave gjuhësore kombëtare. Italianët, nga e ka edhe origjinën soneti, përdorën rimën cdc /dcd, kurse në Europe e gjejmë shpesh në ccd /ede, ccd /eed kurse te Shakespeare efef/gg. Në fund, mendimi duhet të jetë i kompletuar në çdonjërën nga strofat.

Veçori e rëndësishme e sonetit të vërtetë është numri i rrokjeve. Kur brendia (tema) është serioze e e thekshme, duhet përdorur vargun dymbëdhjetërrokësh (aleksandrin) kurse në rastet tjera mund të përdoret vargu me dhjetë ose më pak rrokje. Me këtë soneti merr formën më të përsosur dhe kur aty të jetë e shtruar një mendim i thellë, ndarja dhe rima bëhen të këndshëme për veshin e shprehja prekë për shpirtin.

Për të arritur formën më të përsosur, soneti duhet të i tillë që çdo imtesi të jetë në vendin e caktuar, të përpiktë, stil subtil e të behartë. Asnjë shprehje të papërputhëshme, asnjë varg të neglizhuar e asnjë fjalë të përsëritur. Bukuri të krijuar me elegancë të shprehjes së mendimeve, harmoni të vargut dhe begati rime duhet të kompletoj sonetin. Ai vetëm në këto kushte është natyror dhe sublim.

Zanafilla

Fjala sonet vjen nga italishtja « sonneto » që do të thot « zë i vogël ». Në fillim,  gjatë shek. XIII në Oborrin e Frederikut të II  Hohenstaufen, poeti  Giacomo da Lentini shkroi sonetin e parë. Në këtë kohë, këto poezi  këndoheshin ose recitoheshin me përcjellje muzikore kurse përmbajtja ishte dashuria mitike dhe alegorike. Në fillimet e veta, poetët italian të inspiruar dhe nën ndikim nga llojet të ndryshme letrare si Kancona (canzoni), kasidet, gazelet e himne moanësh, filluajnë të provojnë diçka të ngjashme me forma e rregulla të reja dhe kështu lindi soneti.

Soneti nëpër shekuj dhe roli i tij shoqëror

Soneti është poezi lirike e përbërë nga katërmbëdhjetë vargje të ndara në katër strofa 4-4-3-3 zakonisht të pandryshueshme dhe me rimë të përcaktuar me rregulla strikte. Kjo mënyrë e përpiktë kërkon një saktësi të prerë e mu kjo mundëson kompaktësinë e mendimit dhe shprehjes duke parandaluar avanturat ideore të poetit  dhe i mbyll qarkun duke parandaluar ikjen drejt lehtësimit të pavlerë.

Duke u nisur nga Petrarka e këndej, soneti u bë një ndër llojet më prestigjoze të letërsisë dhe nurmi i botimeve arrin larg në vend të parë duke i lënë pas dore të gjitha llojet e tjera të vjershërimit. Emra të medhenj të letërsisë botërore shkruajtën sonetet më të bukura edhepse asnjëri prej tyre (dhe as poetë më pak të njohur) nuk u morrën vetëm me këtë lloj poezije.

Në kuptimin shoqëror, soneti i drejtohet lexuesve me aftësi vlerësimi dhe kuptimi të ngjyrave të rimës, vargut e shprehjes nganjëherë të pakuptueshme për lexuesit e painicuar. Soneti u popullarizua shum në shtresat e larta të shoqërive europiane dhe lexohej nëpër saraje e sallone.

Ndryshimet shoqërore si dhe pas një ngadalsimi të sonetit gjatë kohës së iluminizmit, poetët iu rikëthyen me një intenzitet të madh duke ndërmarrë disa ndryshime të vargut dhe rimës por këto konfigurime nuk ndryshuan shum esencën e tij. Ndryshime pësoi edhe brendia ngase përveç gjendjes shpirtërore (sentimentale) filluen të paraqiten edhe koncepte politike, moraliste, fetare, satirike e humoristike. Shekulli i XX e ndërroi akoma edhe pak sonetin. Poetët e nxitur nga modernizmi dhe të ngritur kundër principeve të poezisë, u rradhitën në krahun e ideatorëve të ndërprerjses së rimës në poezi e kështu pësoi edhe soneti i cili nuk rrënua plotësisht por humbi mjaftë nga estetika e tij shekullore. Viteve të fundit disa poetë eksperimentojnë me sonetën në atë mënyre sa që i shtojnë vargje, ndërrojnë vendet e strofave duke i venduar para trevargëshet… Pa ndërhy dhe pa vënduar në dyshim kualitetin e këtyre, vlerësohet se çdo largim edhe më i vogël nga tipi klasik, e zhbën atë dhe nga ky moment, bëhet fjalë vetëm për sonet të çrregullt.[1]

Tekstet e gjata, që krijonin vazhdime sonetike, mundësuan lindjen e kurorës së sonetit. Përkufizimin e rregullave të saj e bëri Giovanni Mario Crescimbeni (1663 -  1728). Kjo Kurorë përbën pesëmbëdhjetë sonete që zakonisht përveç titullit shënohen me numra rreshtorë romakë. Poezia e fundit është sonet kryesor që personalisht preferoj ta quaj soneti amë. Pak poetë shkruajtën kurorë senetesh pasiqë realizimi i saj si  teknik, si i brendisë është tejet i vështirë. Karakteristikat e kurorës janë të kurorës janë :

·          Kurora përbëhet nga pesëmbëdhjetë sonete

·          Vargu i fundit i sonetit të parë merret i tëri dhe shërben si varg i parë i sonetit të dytë dhe kështu me rradhë (Vargu i fundit i një soneti, është vargu i parë i sonetit vijues)

·          Vargu i parë i sonetit të parë merret (gjithëmonë i pandryshuar aspak) për varg të fundit të sonetit të katërmbëdhjetë

·         Soneti i pesëmbëdhjetë përbëhet nga çdonjëri varg i parë i të katërmbëdhjetë soneteve të kurorës.

Në gjuhën shqipe sonet për herë parë dhe jashtëzakonisht të bukur (sonet « italian », njëmbëdhjetë rrokësh) shkroi Ndre Mjeda (Lissus, Scodra, e Lirija), Zef Serembe dhe Ernest Koliqi.

Më poshtë, soneti i IV nga LIRIA e Ndre Mjedës

LIRIJA

IV.

Tý të kjosha falë, o dritë, âma e mbrodhsimit,
Ti dave terrin e egersis’, e tine,
E lakmuemja e gjith dhènavet latine,
Ameriken e pshtove prei robnimit.

Porsi vegim u mbuze, e prei nalcimit
E puthe token me atò rreze, e shkrine
Akllin e vjeter qi kish mbet’ e fshine
Vàj e pádije e anëmiq të lirimit.

E ndjeu toka njatë shènd e u gëzue si fëmija
Qi i qeshet lokes kúr ja reshë krahnorit;
E shpirt e zêmër neper buz’i shpraze.

Me nji te njyeme mâ të bukur, pa tallaze
Shndriti deti njatë herë: prei katundorit
Nder fush’e male mungulloi L i r i j a .

Disa nga autorët më të njohur të sonetëve:

Cavalcanti (1255-1300), Rime
Dante (1265-1321), Vita Nuova
Pétrarque (1304-1374), Canzoniere
Joachim du Bellay (1522-1560), les Regrets.
Pierre de Ronsard (1524-1585), les Amours.
Camões (1524-1580), Lusiades.
Gongora (1561-1627), Soledades
Shakespeare (1564-1616), Sonnets.
John Donne (1573-1631), Holy Sonnets
Nerval (1808-1855), les Chimères.
Baudelaire, (1821-1867), les Fleurs du mal.
Mallarmé (1842-1898), Poésies.
Rimbaud (1854-1891), Poésies.
Rainer Maria Rilke (1875-1926), Die Sonette an Orpheus.
Wallace Stevens (1879-1955)

Bibliografia :

·        Le Sonnet à la Renaissance (des origines au XVIIe siècle), sous la direction de Yvonne Bellenger, Paris, Aux Amateurs de Livres, 1988, 338p.

·        BERMANN, Sandra L., The Sonnet Over Time, London, The University of North Carolina Press, 1988, 174p.

·        JOST, François, Le Sonnet de Pétrarque à Baudelaire, Berne, Peter Lang, 1989, 273p.

·        Encyclopeadia Universalis, article Sonnet).

·        SCOTT, David H.T., Sonnet Theory and Practice in Nineteenth-century France: Sonnets on the sonnet, Hull, University of Hull, 1977, 97p.

[1] Théodore de Banville, Petit traité sur le Sonnet