E Pamja është fundament i të shprehurit të bujarisë dhe ngushllimit thelbësor, si dhe hulumtim i përbashkët i sfidës ndaj dhimbjes nga humbja e personit të afërm. Ajo nuk hedh shtigjet e harresës së vuajtjes por të zotërimit të saj dhe arritjes së qetësisë e daljes nga shprazëtira psikofizike që krijohet nga largimi i përjetshëm i të dashurve. Si dukuri shoqërore me rrënjë të lashta aq sa edhe vet njeriu, ajo pësoi ndryshime dhe u ngjyros me veti të kombeve dhe me ato regjionale e lokale brenda tyre. Në botë ka anime të lënies pas dore të kësaj begatie morale dhe zëvendësim i saj me vlera të formave të tjera më pak kohëmarrëse por edhe më lehtë të përballueshme financiarisht nga të dy subjektet. Kjo zvoglon dukshëm mënyrën por them me vendosmëri, edhe nivelin e ndarjes së dhimbjes me ata që humbën një të dashur nga gjiu familjar. Prezenca në të pame vetvetiu mbush me ndjenja dhe kështu ndarja bëhet më e thellë. Gazmendi në dasëm ndahet dhe e ndiejmë e dijmë lehtë të flasim për harenë. E ndiejmë se «u kënaqëm». Në të pame, përjetohet procesi shpirtëror në kahje e gjërësi të kundërt. Është më vështirë i spjegueshëm dhe ndjejmë peshën e dhimbjes e shprehjet e dala nga zemra janë të shumta ashtu sikur që çdonjëra pasqyron shprazëtirën e krijuar nga një shprazëtirë të dalur pas largimit të përjetshëm të një ose më tepër të dashurve.

E kam filluar këtë shkrim me një digresion të pazakontë; në të vërtetë, nëse digresion ka, ai është paragrafi i sipërm pasi qëllimi im fillestar, themel i dëshirës sime është të flas për bujarinë shqiptare lidhur me të pamet në mërgim apo më saktë në Zvicër, duke marrë shembull disa burra që dijnë të jenë prezentë dhe me fjalën e tyre të matur e të dalur nga zamra, ngushëllojnë dhe ndajnë gjendjen me ata që janë për ngushëllime. Në të vërtetë, është prezenca e tyre konstante në të pame që duhet të bëhet e dijtur sepse janë dritë e shtylla të bujarisë shqiptare në kuptimin e miqësisë dhe humanizmit.

Në rradhë të parë po përmend Brahim Ramën nga Shishmani (Gjakovë), prezenca e të cilit në të Pame ngren respekt të posaçëm. Fytyrë markante me përmasa rrezatuese dhe fuqie që lindin thjeshtë nga fakti që është i pranishëm. Qëndresa dhe qëndrimi në jetën e përditëshme të mbushur shpesh me shprazëtira ngjallin respektin më të thellë për Brahimin dhe them pa asnjë rezervë, është gjallërim i pashoq jo vetëm për personët që janë për kryeshëndoshë por për të gjithë të pranishmit. Në ngushllime zakonisht njerëzit shkojnë të bashkuar në grupe: familje, shokë, fshat ... Në këtë kontest, qëndron një adezion i madh rreth Brahim Ramës. Ai karakterizohet pra gjithashtu me njerëzit që i ka me vete sepse, me numrin e tyre, që në hyrje bëhet ngushëllues. Dhe kur të marr fjalën, duket se Zoti ta ketë pasuruar me një zë të çiltër dhe me fjalë melhem. Nuk do mend se atë që thot, është në të njëjtën kohë një vrull i dalë nga thellësitë e shpirtit human dhe ngushëllimet i bëhen burim force për të gjithë. Sodis dhe krahasoj nganjëherë fjalët e tij me jetën; fjalët e tij janë jetë, ata ngjallin elan dhe ngroftësi. Në një kryeshnoshë, më tha me bujarinë e tij të pashtershme se e ndjenë për borxh, se e ka borxh të ndaj dhëmbjen me të tjerët por unë personalisht gjej në rradhë të parë një humanizëm të pashoq te ky korife. Në kuptimin etik, na të gjithë e kemi për borxh një vizitë aty ku na jepet mundësia por Brahimi e krijon vet mundësinë, ai i gjen rrugë e shteg dhe i ec të pamet se është i tillë, besimtar në Zot, kombëtar dhe dashamirë. Më kujtohen nga një e Pame fjalët e tija kur me një urti të rrallë tha: « ... nuk ka vdekje pa rend! Çdo vdekje është me rend. Na duhet t’i bindemi ligjeve të jetës dhe krijuesit...»

Dhe në këto vizita rikonfortimi, që janë për çdo lëvdatë e respekt, atdhetarët tanë njofin akoma burra të tjerë si Brahimi, që ndjekin me pasion humanist këtë traditë të lashtë. Ata posedojnë karizmën e udhëhësit dhe gjithëmonë janë të shoqëruar me dashamirë që nuk pritojnë të bëjnë qindra kilometra e me praninë e tyre, me fjalën e tyre, shpesh edhe me ndihma të tjera simbolike të ringjallin një familje duke ju shnoshur kryet në mënyrat më shembullore të zemrës shqiptare. Do të përmend këtu vetëm disa që ndoshta më është dhënë rasti t’i takoj më shpesh, pra kjo nuk do të thot se nuk ka të tjerë burra që me bujari ndjekin të pamet me qëllimin e vetëm që të ju lehtësojnë dhimbjen familjarëve dhe dashamirëve të ahretliut.

Junikasi Sylë Goçi, ka meritat më të mëdha ndaj meje që shpesh më njofton me të pamet dhe angazhohet në mënyrë më aktive për të ju bërë sa më të lehtë rrugën dashamirëve që dëshirojnë të shkojnë në të pame. Gjithëmonë e me zemërgjërësi vihet në shërbim të rinjëve duke ju siguruar transportin, shpesh me dy veturat që ka në dispozicion. Sylë Goçi ka një amanet (porosi) për në vendlindje. Porosia e tij lidhet me të pamet që janë duke u lënë pas dore. "Një ditë e Pame për të afërmit si që është dita e vorrimit, pra për kuartin apo fshatin e së paku tri ditë të mbahet për njerëzit që janë më larg gjeografikisht. Nga kjo askush nuk del humbës, të gjithë janë fitimtarë."

Isa Zh. Hasanaj (Rakoc), Lan Avdija (Gjakovë), Ismet Tahiri (Beleg), Sadri Kastrati (Baba i Bokës)... janë atdhetarë nga Kosova që i kam njohur personalisht sidomos në të pame dhe gjithëmonë më kanë lënë mbresa të jashtëzakonshme me mënyrën e tyre të shprehjes së ngushëllimeve. Jo rastësisht, shokë e miqë të tyre që kalojnë rrugën bashkë, me të vetmin qëllim që të ndajnë dhimbjen me bashkëatdhetarë, me miqë e me familjarë, i vendosin në krye të grupit sepse kanë merita të mëdha humaniste, sepse dijnë të shkëpusin nga zemrat e familjes dhimbjen e në vend të sajë, të mbjellin pak haré, pak gëzim.

Si përfundim të këtij shkrimi, do të marr një fjali të thënë nga mendimtarë: "Jeta hak, vdekja hak." Populli ynë e përsosi këtë filozofi në mënyrën e saj kulminante. Në ndeja e biseda të përditëshme e dëgjojmë në formën e përmendur më parë por nëpër të Pame e thot: VDEKJA HAK, JETA HAK.

Bienne, 2. 12. 2011