Murat Isaku u rikthye në mesin tonë me përmbledhjen poetike M’i këpusin kokrrat e frymës, për botimin e të cilit u përkujdesën bijat e tij të dashura, të cilat, të lidhura emocionalisht, për më shumë se tre vite nuk kishin gjetur forcë që të hap-nin dorëshkrimin. 

Murat Isaku u rikthye pasi, paraprakisht, kishte krijuar një perandori letrare përgjatë disa dhjetëvjeçarëve. 

U rikthye si përherë... si poet. Sepse poetët, edhe kur duket se kanë ikur përgjithmonë, befas rikthehen. Rikthehen për lexuesit e së nesërmes. Më saktësisht, Murat Isaku, ka qenë gjithnjë në botën që s’e braktisi kurrë – botën letrare, ku është i dënuar që të mbetet përgjithmonë.

Përgjatë një jete ai shkroi romane, tregime, poezi, me një përkushtim të habitshëm, me një vullnet të jashtëzakonshëm, me një fuqi titanike, pa të cilat nuk merresh dot me letërsi.

Në këtë rrugëtim krijues thoshte se shpesh kishte ndjerë lodhje. E kishte lodhur tipizimi i Eng Humballait te Plagët, atëherë kur Gjata e ngar-konte në shpinë trupin e tij pa kokë dhe e varroste majë një kodre që madhështia e tij të shëmbëllente me lartësinë e majës. 

Te Rreckajt e kishte lodhur humbëtira ku babë e bir gjendeshin në terrin e thukur, njëri në grahmat e fundit të jetës, tjetri duke mos e kuptuar se ai që vdiste ishte babai i tij… 

Më shumë lodhej kur nuk shkruante. Ndjehej i shkretë. Thoshte se ndjehej nervoz, enda-cak, fjalëpakë, neurastenik. Kur i rrekej veprës atëherë i duhej vetëm qetësi dhe të gjithëve ua shtronte një lutje të madhe: ta linin të qetë në hallet e shkrimit... 

Kur kishte punuar romanet Plagët dhe Rre-ckajt, ishte zvarritur nëpër varrezat e Teqes. Kishte folur me të vdekurit. Kishte folur me nje-riun e fshehur brenda vetes. Kishte dëgjuar zërat që vinin nga përtej dhe më pas kishte nisur të rrë-fente me gojën e personazheve të tij.

Teksa e shkruante tregimin "Thuthuqi i pa-vijonit numër katër", shpesh e vizitonte Bardovcën (ku gjendet spitali neuropsikiatrik). “Lirisht mund të them se ai është shkruar në një gjendje gjysmë çmendie”. 

II.
Ndonëse kishim një distancë të madhe moshe ai sillej me ne, krijuesit e rinj, si një bashkë-moshatar. 

Ai do të mbetet në kujtesën e brezit tim si aristokrati i një mjedisi gjysmë të urbanizuar që gjallonte nën trysninë e thashethemnajës dhe nën shtrëngimin e tymnajës së spekulimeve.

Ai do të ngelet në kujtesë si shkrimtari që letërsinë e konsideronte si religjion.

Ai do të mbetet në kujtesë si shkrimtari që iu gëzua sukseseve dhe u pikëllua në dështimet tona. 

Ai do të mbetet në kujtesë si shkrimtari që na motivoi kur kishim më tepër nevojë për fjalën e një njeriu që kishte bërë emër në letrat shqipe.
Kur ne nxitoheshim ai na kujtonte se letër-sia është gjuhë, magji e saj. 
Kur ne shpejtonim të dukeshim, ai na kujto-nte se lavdia ishte një keqkuptim dhe deprivatizim. 

Nga takimet me të e kemi përjetuar ndje-njën e Cvajgut nga takimi me Romen Rolandin: se njeriu sa më i madh që ishte po aq ishte më i dashur dhe më i përzemërt. Lavdia nuk ndikonte në mënyrën e tij të të jetuarit. Ajo ishte jashtë tij, diku, matanë, e pahetueshme nga shkrimtari. 

Ai do të mbetet në kujtesën e brezit tim si shkrimtari që nuk mund të rrinte gjatë kohë larg forcave demoniake të krijimit.

Hiç letërsinë nga jeta e tij dhe ajo do të ishte krejtësisht e varfër, thuajse e pavlerë. Nëse do t’i duhej që ta jetonte vetëm atë jetë jashtë letërsisë, do të kishte vdekur shumë i ri. Ai punoi me orë të tëra dhe kur dilte në botën tonë ishte krejtësisht i humbur. Ishte letërsia që e mbante gjallë. 

Te ky shkrimtar vështirë mund të hiqej një paralele ndërmjet Isakut qytetar i rëndomtë dhe atij shkrimtar. 

Për Isakun do të mund të shkruhej një libër i veçantë me ndodhitë interesante në jetën e tij – veçmas për “harresën”. Në fakt, në botën jashtë le-tërsisë dukej i humbur dhe harrestar. Në këtë botë mendonte për botën tjetër, atë të sajuarën, realitetin e përfytyruar, me të cilin ishte njëjtësuar. Nga bota e këndejshme merrte atë që i duhej shkrimtarit për të sajuar botën e tij të epërme. Gjërat tjera, që shumëkush i pandeh të vlefshme, ua lente të tjerëve, pa ndjerë fare xhelozi. Për një shkrimtar është e vlefshme diçka tjetër, që atij i hyn në punë, teksa të tjerët as që mund ta vërejnë...

III.
Murat Isaku shkruante “për të mbetur njeri”, kurse shkrimi për të ishte “dhembje e ëmbël që provokon të gjitha qelizat e gjalla dhe krijon simfoninë e harmonisë”. Në krijimtarinë e tij tragjikja zë vendin kryesor. Shkrimtari thoshte: “tragjikja është më e fortë se lumturia, sikurse edhe dhembja më e fortë se gëzimi”.

Isaku nuk besoj të ketë qenë i lumtur, por dihet se ka qenë kërkimtar i vazhdueshëm, veça-nërisht i fjalës. Ai do të mbetet përgjithmonë në letërsinë shqipe për gjuhën e tij të pasur poetike, madje, besoj, se studiuesit e së nesërmes do të merren me atë shumësi fjalësh që e pasurojnë le-ksikun e gjuhës sonë. Ai kërkoi fjalë plaka e të harrueme, siç do të thoshte Pjetër Bodgani, për të krijuar kështjellën e tij artistike. Me fjalë të rralla, që përdoren në trevat tona, hijeshoi mrekullisht kështjellën e tij artistike.

Në vjeshtën e jetës së tij ai merrej me, sikur thoshte, disi me një ironi të fshehur, “ristudimin” e tërësishëm të veprave të tij. 

“Nganjëherë mendoj se po t'i shkruaja tani, në disa prej tyre, do të kisha qasje tjetër, por ky ësh-të vetëm përfytyrim”. 

Në fakt ai nuk i ka rishkruar veprat e tij. I la ashtu siç i kishte shkruar dikur, normalisht me disa përmirësime tejet të vogla. Megjithatë, në bisedat me të e kuptonim se ai mbetej i pakënaqur me nivelin e disa veprave që kishte shkruar. Madje, pikërisht me ato që kritika i ka konsideruar si më të realizuarat artistikisht. Kjo ndjenjë e shoqëron çdo krijues serioz. Murat Isakun patjetër. Madje shpesh ia thosha me shaka: Po çka do të përmirësoje pikërisht këtu, kur s’ka vend për kurrfarë ndërhyrjeje. Po madhështia e shkrimtarit këtu shihet: jo tek fletët që ka shkruar, por tek fletët që ka grisur.

Murat Isaku ka lindur me fatin apo fatke-qësinë për të qenë shkrimtar. Dhe nëse do të gjendej në seancën hyjnore ku do të përcaktohej sërish fati i tij jetësor ai sërish do të zgjidhte këtë fat apo fatkeqësi. Letërsisë, sikurse thoshte, nuk iu përkushtua për ndonjë interes të veçantë. Ajo për të ishte nevoja e natës dhe e ditës, autobiografia e tij, fati i tij. 

“Nëse e nis edhe njëherë letërsinë, sikurse kam vepruar 50 vjet më parë, besoj se do të mbe-tesha i njëjti: të jem i mirë ndaj njerëzve, dorën gjithmonë ta mbaj për miqësi të sinqertë dhe krahët e hapur për përqafime. Ndoshta nuk do të isha ky që jam me këtë përvojë jetësore, por shkrimtar detyrimisht”. 

Na ndodhte shpesh të bisedonim për ne-vojën që na shtynte të shkruanim. Mos vallë shkrimi nuk është tjetër veçse tentim, apo mashtrim, që të mos e shohim hijen e vdekjes që na fanitet ku(r)do? 

“Vet jeta është antitezë e vdekjes dhe përsë-ritje metabolike e fëmijërisë. Jeta është një fëmijëri në vazhdim, e cila duke dashur të mbetet e tillë, me kalimin e virgjërisë, ajo i kundërvihet fatit fatal të vdekjes. Këtë për fat të keq nuk arrin ta sundoj në betejën e gladiatoreske, por arrin ta zbusë egërsinë e saj. Në të gjitha veprat e shkrimtarëve botërorë, pa përjashtuar as timen, vdekja është kambanare e madhe në sfond, zëri i së cilës arrin kudo, por secili shtiret se ajo gjendet diku larg personit të tij… Parafytyrimi i vdekjes ndonjëherë është i bukur, sepse në këtë rast ndjehet nevoja e mobilizimit te vetvetes për t'i bërë rezistencë të keqes. Edhe vdekja është e bukur, sepse çdo dukuri që patjetër duhet të kryhet, ruan në vete hijen e bukurisë”, thoshte plaku me borsalinë, aristokrati që jetoi në një kohë prerjesh të mëdha historike dhe të papërshtatshme për shkrimtarinë. Por ai nuk iu nda letërsisë asnjëherë, sepse pa të nuk mundte dot. 
Ai arriti mjeshtërisht të krijonte persona-zhet e letuar që rrugëtonin mes heshtjes dhe shpre-sës së thyer... 

Tragjikja e personazhit në veprën e tij shn-dërrohej në një tragjikë masive ose në rezistencë kolektive, së paku duke lënë mesazhin e një qasjeje të këtillë. Këto për të ishin tema të vjetra të letër-sisë, të trajtuara nga Platoni, sidomos nga Aristo-teli.
“Tragjikja e personazhit në letërsi zgjon asociacione të shumta për t'i dalë zot trupit të vet, shokut, familjes, etnitetit... Në kuptimin filozofik të fjalës, tragjikja është pjesë përbërëse e të menduarit dhe gjykuarit, të meditimit të individit. Ajo shndërrohet në forcë shtytëse për t'u kundërpozicionuar. Herë herë edhe tragjikja është e bukur sikur vdekja, sepse është pjesë përbërëse e imanencës sonë, që lëviz levën motorike të ecjes përpara, të harresës. Në veprën time pjesët më të bukura janë ato kur njeriu lufton kundër tragjikes vetanake dhe bie viktimë në këtë luftë, duke mos e konsideruar vetveten si të humbur”.

Ja kështu fliste shkrimtari. 

Ishin me fat ata që patën rastin ta dëgjonin, të ishin pranë tij. 
Fliste rrjedhshëm. 

Dhe ishte ndryshe nga ne të tjerët... sepse qe gjithnjë në zonat influencuese të letërsisë. 

Ata që nuk e patën këtë fat kanë mundësinë që të komunikojnë me librin, si formë tjetër ekzi-stence. Një nga këto libra është edhe ai që autori nuk arriti ta shihte të botuar – M’i këpusin kokrrat e frymës.

Salajdin SALIHU

__________________

Në vazhdim, disa poezi të zgjedhura nga libri “M’i këpusnin kokrrat e frymës”

KISHA VDEKUR DITËN E ENJTE

Është e vërtetë se më kanë marrë në qafë
kur kanë thënë se të shkruar e paskam pasur
të vdes mu ditën e enjte 
dhe prej meje kishin larë duart.

Ditën e premte u bë rrëmujë e madhe
në pazarin e pulave
kur u shfaqa si kukudhi në përrallë.

Ca ia mbathën me duart në kokë
nga trishtimi i kallur në sy,
të tjerët u bënë akull.

Ore, është ngritur lugat – thanë
pikërisht në atë dakik
kur ra kambana e madhe.

Megjithatë as në varreza nuk gjetën varr të ri,
as në defterin e hoxhës vijë të kuqe mbi emrin tim
as në shtylla lajm pikëllimi me fotografi...

Mirëpo, unë kisha vdekur ditën e enjte në kafene
me një “ndjesë pastë” ndër buzë të bujarëve.
mandej kishte ardhur shiu i dytë.

Vetëm tash e di 
se të shkruar e paskam pasur të jetoj
deri ditën e enjte kur bie kambana e madhe
dhe vjen shiu i dytë

PJESHKA E RRUGËS SIME

Bëj të hy në rrugën time me plot sende të moçme,
por nuk më mbajnë këmbët…
Vetëm qielli më rri i ngulur në sy.

Athua mu në këtë kodër çelte pjeshka e verës,
kur në vatër tym nxirrte cungu i djegur
e mes hirit thante këmbët një fëmijë…

Tash kur goja më mbushet me emra enësh të botta
Sikur be dua të bëj në magjen e nënës
dhe 
më zini besë
nuk pranoj tjetër jetë në këtë gur të lëmit
përveç asaj që ecën zbathur…!

N’këtë orë të ditës,
mjeri unë i mjeri
askush nuk më njeh në arën e babës!
Unë be u bëj se jam i Raifit të Isakut,
por ata vetëm frymë marrin…

Sa larg vetes së dikurshme tash po rri,
sa zgjoje për kaq stinë kanë ngritur bletët
dhe trarët e shtëpisë i ka ngrënë krimbi!

O Zot, e shurdhur sonte po më jepet boka
kur grushtet rrinë pa jetë
e koka lakohet si kalliri i pjekur...

Pjeshka zhvishet në diell si këngët e djepit,
si duket jerm m’i ka pirë sytë
Athua edhe ajo bën të hyjë në rrugën time ?!

Athua i merren mendtë në këmbë
dhe kërkon shtagë,
athua i qahet të zezës
pse akoma goja s’i ka ardhur…!?

Eh, kjo pjeshkë e rrugës sime,
kjo e mira e së mirës
kurrë mos u bëftë qyqe në një mal,
ata të barkut mos i qaftë...!

CIGARJA MË SHIKON SI MIK I PABESË

Edhe prushi s’më zë besë
sonte kur e hedh frymën si gurin mbi gur...
Vetëm cigarja m’shikon si mik i pabesë
dhe s’del se s’del
nga rruga e tymit të rëndë.

Edhe për këtë do ta them fjalën time
kur shiu i parë do të bjerë,
kur duart do të mbushen me helm
e sytë n’ëndërr do ta shohin ditën që vjen.

Sikur edhe vetja s’më zë besë
kur nata shpalohet mal e n’mal pëlhurë
e butë si një shpuzë...

M’ka mbetur një fjalë në fyt si kocë
po sikur ta nxjerr
druaj se në atë çast do të vdes
po sikur ta lë
do të shuhem shqim si cigarja vetë...

Dua dikush të më zërë besë
qoftë edhe cigarja në rrugën e tymit të rëndë
sepse ka diçka në jetë, që jeton vetëm me shpresë.

NJË MOT

Një mot kam mësuar si t’jetoj me kujtimin tënd
Deri në fund të shekullit
Dhe si ta qortoj veten
Në rrugën që m’pret e para.

Mirëpo askush nuk më ka thënë atë mot
cila kokërr ma njeh zërin
dhe sa e zezë është biografia në shpinë të tymit...

Megjithatë ti s’ke punë të besosh në secilin gur,
të lësh pas dore të mirën e mikut
ta harrosh rrugën që t’pret e para...

KALEMI

S’t’u nda kurrë nga jeta
edhe atëherë kur dikush gjuhën ta nxirrte pas shpine
sikur të villje ndër sofrat e huaja,
kalem i dashur,
biri im i vetëm
i vetëm në gjini të madhe...

Nuk e di si mbeta gjallë me shpirt e pa shpirt
Njësoj si druri me kurubë të qëruar

Besoja se pranë teje
or kalem, or lalë,
mund të vdisja vetëm një herë pa u tallë
një ditë apo një natë
dhe të kalbesha për fije me këmbët e shtrira në arë
pa kërkuar mbiemrat e varreve
të njerëzve të vegjël apo të mëdhenj...

Kam pritur si pret kulla të zotin në dit baroti
se një ditë do të faleshin shirat e motit
që shpirtin ta çelësh si çel shelgu ndër kroje
e të pohoje se ka rrugë të ngushta 
kur tym të zi nxjerrin edhe lotët.

M’fal pse këtë s’ta besova
se vetëm zemra e poetit
kokën e mban lart ndër shtiza të mortit
edhe atëherë kur të tjerët gjuhën ia nxjerrin ...

FLUTURA NË DHOMË

Sikur e mbush dhomën me ëndrrat e vetmisë së vet
duke u derdhur n’dritare si rrez’ e hënës mbi kep.
Arratisur është nëpër shi ku frika n’palcë e vret
ndaj jetën e kërkon n’dritare ku rrufeja e shkrep.

N’këtë çast bëhet shpirt i dytë n’shtratin tim plak,
ndaj fort e dua pse lodhjen ma ndjen deri në gjak.

Dashuruar është vetëm pas ankthit t’vet nën flatra
ndaj hidhet prej shiut në shi me këmbët n’bark...
Pa ndihmën e njerëzve ikën me cingje të gjata,
duke u lutur për një dorë jetë këtu dhe larg.

Dritarja kullon - unë shfletoj një libër – i qetë
kur ajo kërkon një copë vend për trupin e vet.

Sikur m’erdh n’çast se ma vodh zjarrin e 
lashtë në ballë,
mbeta pa kohë lulesh ëndje, pa qumësht nëne në 
barkun tim...
E pyeta – tash kur pleqëria po m’merr nëpër këmbë 
si e marrë,
më thuaj vetëm ç’kujtim ruan jeta në gjuhën e vet!?

Ajo rrahu krahët me katër strofa si në poezi,
kuptova atëbotë se të dytë kishim një fat nëpër shi...

* * *

MURAT ISAKU
M’I KËPUSIN KOKRRAT E FRYMËS
Shtëpia botuese 
Albas
2008

Libri u përgatit për botim nga bijat e shkrimtarit të ndjerë: Luljeta, Laura dhe Arta 

Recensentë:
Alush Kamberi
Ramiz Hoxha

Parathënia:
Salajdin Salihu