|
Charles
Sanders Peirce, filozof amerikan, qė nė fillim u muer me kimi,
fizikė, matematikė dhe astronomie dhe vetėm mė vonė ju dha
filozofisė dhe logjikės, (ndaras nga Frege) zbuloi kantifikatorėt. Punimet
e tia i botoi nė pėrmbledhjen Collected Papers duke
filluar nga viti 1931. Pėrndryshe njihet mė sė shumti si themelues i
pragmatizmit qė e shtjellon nė artikullin e vitit 1882, « Si t'i
qartėsojmė idetė tona ». Ėshtė nismėtar dhe themelues i
semiotikės ku i klasifikon ikonat, shenjat dhe indicionet.
Jeta
Nė fillim e quajtėn talent i rrallė,
dhe koshient pėr talentin qė kish. Megjithate, nuk arrijti asnjėherė
tė emėrohet mėsimdhėnės univerziteti. Pavarėsia nga ēdo lloj sheme
e jetės amerikane tė kohės se vet, nuk i pėrgjigjej moralit qė
mbretėronte, paranoja qė e pėrcjellte gjatė jetės (disa thonė e
arsyeshme) si dhe besimet inortodokse e shėndruan nė tė
padėshiruashėm nė qarqet univerizitare. Gjatė 30 vjetė, punoi si
laborant kurse 26 vitet e fundit i kaloi me gruan e tij tė dytė
krejtėsisht i varfur nė njė fermė nė Pennsylvani, ku fitonte kohė
pas kohe disa qindarka pėr tė mbijetuar, e kjo, nga konferenca qė
i organizontepėr tė miku i tij James si dhe nga ndonjė artikull qė
botonte kohėpaskohe.
Vepra
Punimet e tij u botuan shum pak gjatė
jetės sė tij por vet vepra ėshtė shum e madhe; qindra mijė faqe nė
dorėshkrim qė mbetėn gjatė kohė nė errėsirė. Pėr fat tė keq, nuk
arrijti tė kompletoj sintezėn e filozofisė sė tij. Vdiq mė 1914 nė Milford
Pragmatizmi
Pragmatizmi ėshtė tema kyqe nė
veprėn e Peirce qė shqyrton nė « Si t'i qartėsojmė idetė
tona ». « Pragmatizmi -thot - ėshtė tė konsiderosh cilat
janė efektet praktike qė na mendojmė se mund tė jenė tė prodhuara
nga objekti i konceptit tonė. Konceptimi i tė gjitha efekteve ėshtė
koncepti i plotė i objektit ». Pragmatizmi pra ėshtė filozofi e
sinjifikimit ku koncepti definohet nga pėrgjithėshmėria e efekteve
praktike. Kur dy koncepte me emėrtime tė ndryshme pėrbėjne efektet e
njėjta praktike, formojnė njė koncept; kur dy koncepte kanė tė
njėjtin emėr por kanė efekte tė ndryshme, na kemi dy koncepte tė
ndryshme. Njė koncept sjell njė besim (bindje) mbi tė. Bindja ėshtė
njė zakonshmėri mentale qė udhėheq akcionin. Nga kėtu edhe teksti
tjetėr i Peirce ku spjegon kėtė gjendje, « Si tė fiksojmė
bindjen ».
Metafizika
Nė veprėn e tij, Peirce, refuzon ēdo
lloj* «metafizike ontologjike nga e kaluara» ku mendohet se bota
spjegohet pavarėsisht nga eksperienca dhe intelligenca empirike. Pėr
Peirce, ēdo egzistence ėshtė duale sepse pėrbėhet nga akcioni dhe
reakcioni. Gjithėsia ėshtė proces i pafund, i bazuar nė ligje por
megjithate ėshtė diēka evolutive. Kėtė koncept ai e quan tychisme.
Semiotika ose teoria e arsyes
Mendimet vijnė nga shenjat. Shenja
ėshtė njė treshe: prezentimi (objekti i meditimit), objekti vet ėshtė
i dyti, pra ajo qė egziston dhe mbi tė cilėn flasim, e e treta ėshtė
virtyti i asaj (i objektit) qė interpretojmė. Kjo ėshtė vetėm njė
raport i parė bazė sepse ēdo interpretim ngjalle spjegime dhe ide tė
reja dhe kėshtu nė pafund. Peirce merr shembull qenin. Fjala qen paraqet
diēka, objekti ėshtė ajo qė pėrcakton kjo fjalė kurse interpretimi i
parė ėshtė koncepti « qen ». Por me kaq procesi semiotik
nuk ka marr fund sepse duke filluar nga kėtu na ndajmė nė tru atė
c'ėshtė qeni, por kjo ngjallė interpretime tė reja mbi kėtė gjer nė
pambarim.
Ndikimi i Pierce
Ėshtė parardhės i Karl popper. Ndikoi
drejtpėrsėdrejti mbi Wiliam James dhe John Dewey si dhe nbi Quinee,
Hilary Putnam, Umberto Eco, dhe John Deely. Konsiderohet Aristoteli i
Amerikės pėr shkak tė analitikės dhe njohurive enciklopedike qė pati.
Gjatė jetės qė shum pak i kuptuar.
-----
Bibliografi:
* Raymond-Robert Tremblay, du cégep du Vieux Montréal
Writings of Charles S. Peirce: a Chronological Edition |
|
Rradhitje
alfabetike:
Charles
Sanders Peirce
David
Hume
John
Locke
Thomas
Hobbes
Ballina
|
