Mbi dy dekada pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërore, në territorin e Kosovës, të administruar nga Federata e Jugosllavisë, të populluar më shumicë shqiptare, për herë të parë u organizuan demonstrata ku u dëgjuan publikisht për herë të para parullat : “Kosova Republikë”, “Kushtetutë”, “Duam Universitet”, “Rroftë Flamuri Kuq e Zi”, “Rroftë Populli Shqiptar”, “Vetëvendosje” etj.

Në ballë të organizimit të Demonstratave të vitit 1968, në Kosovës e në vise të tjera etnike në Jugosllavi, u vunë studentët e nxënësit me prirje patriotike dhe orientim të drejt kombëtar. Prandaj Demonstratat e vitit 1968, pa dyshim janë ngjarje shumë e rëndësishme për popullin shqiptar të Kosovës dhe viseve të tjera etnike brenda federatës jugosllave.

Vatër e organizimit të Demonstratave të vitit 1968 në Pejë, ishte Shkolla Normale “Ali Kelmendi”, e cila që nga viti 1962 e deri në vitin 1968, ishte vetëm si drejtim pedagogjik i Gjimnazit “11 Maji” të Pejës. Kështu, kjo shkollë në shtator të vitit 1968 u pavarësua dhe u bë shkollë pesë-vjeçare dhe u emërua Shkolla Normale “Ali Kelmendi”[1].

Shkolla Normale “Ali Kelmendi” në Pejë, shumë shpejt, u bë një vatër e rëndësishme e arsimit. Aty, vijonin mësimin shumë nxënës nga komuna e Pejës, Deçanit, Klinës, Istogut etj.  Përveç nxënësve nga regjioni i Pejës, në Shkollën Normale “Ali Kelmendi”, u shkolluan edhe shumë djem dhe vajza nga Plava, Gucia e me gjere.[2] Në këtë tempull të diturisë, përgatiteshin kuadro mësimdhënësi të cilët me pas punonin në shkollat fillore të Pejës dhe të regjionit.

Drejtimi pedagogjik i Shkollës Normale “Ali Kelmendi” në Pejë, shërbente për përgatitjen profesionale për mësuese të ciklit të ulët të shkollës fillore.[3] Përgatitja për kuadrin e mësuesisë u bë një drejtim shumë i pëlqyer për të rinjtë dhe të rejat, jo vetme për dëshirën e madhe për avancim por edhe për faktin së mundësia e punësimit në këtë profil ishte më e lehtë.

Viti 1968, shënon një kthesë të madhe për Kosovën, sepse në disa qendra të saj, shpërthyen demonstrata, ku në ballë të organizimit qëndronte rinia studentore dhe ajo e shkollave të mesme, të cilët ishin pjesë e përpjekjeve të përgjithshme të shqiptarëve për liri, barazi dhe emancipim kombëtar.

Demonstratat e para, që shpërthyen në Kosovë ishte ajo e 6 tetorit 1968 në Prizren[4], ku vatër kryesore e organizimit ishte Shkolla e Lartë Pedagogjike.[5] Kjo ishte e para demonstratë masive në Kosovë pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërorë.[6] Pas Prizrenit, demonstrate e dytë u organizua në Suharekë më 8 tetor 1968.[7]

Jehona e demonstratave në Prizren dhe Suharekë (tash Therandë), u përhap shumë shpejt edhe në qytetet të tjera posaçërisht në Pejë. Kështu me 17 tetor 1968[8],  Zymer Neziri, Xhemjal Gashi dhe Ramadan Blakaj[9], qëndruan në Shkollën Normale “Ali Kelmendi” në Pejë. Treshja në fjalë së pari kontakton lidhur më organizimin e demonstratës me Miftar Tishukun, nxënësi i normales.[10]

Më pas Miftari, në mënyrë të fshehur nga nxënësit e tjerë, fton në takim më treshen edhe Sylë (Zenun) Kuçin, Demë Mulliqin, Sadik Binakajn dhe Rexhep Ferizin.[11]Takimi u mbajt në katin e -III-  të shkollës në klasën V-3.[12]

Treshja e studentëve, në takim më nxënësit e ftuar u bënë të ditur atyre misionin e tyre, respektivisht qëllimin dhe planin e veprimit për organizimin dhe mbajtjen e demonstratës.[13]

Kështu pas shumë bisedash dhe pas shumë konsultimesh deri në detaje u formua Grupin Organizues, që do të udhëhiqte demonstratën dhe organizonte nxënësit brenda shkollës ku bënin pjesë : Miftar Tishuku nga Isniqi i Deçanit nxënës në vitin e V-të, Sylë Z. Kuçi nga Deçani nxënës në vitin e V-të  Sadik Binakaj nga Belegu i Deçanit nxënës në vitin e V-të, dhe Rexhep Ferizaj nga Kodralia e Deçanit nxënës  në vitin e V-të dhe Demë Mulliqi nga Raushiqi i Pejës nxënës në vitin e IV-të.[14]

Po ashtu në takim u morë vendim që për shkak të konspiracionit : “…askush të mos informoi asgjë paraprakisht deri më 19 tetor…”, pra deri në ditën e organizimit të demonstratës.[15] Grupi Organizues ndau detyrat për të gjithë, për koordinatorë të  demonstratës u caktua Xhemajl Gashi.[16] Ndërsa për leximin e fjalimit u caktua Sylë Z. Kuçi, ndërsa për bartjen e flamurit, gjegjësisht bartës i parë u caktua Demë Mulliqi.[17] Fjalimi i cili parashihej të lexohej në demonstratë ishte përgatitur nga Zymer Neziri.[18]

Demonstrata e Prizrenit dhe ajo e Suharekës ishin dy demonstrate që i paraprinë Demonstratës së 19 tetorit 1968 në Pejë. Prandaj normalistët pejan tani kishin përvojë në organizimin e demonstratave, pasi që shumë aktiv në Demonstratën e Prizrenit kishin qenë Isa Demaj[19] dhe Zymer Neziri.

Pas përgatitjeve të duhura, Demonstrata në Pejë u mbajt më 19 tetor 1968.[20]

Demonstratën në Pejë e organizuan Xhemajl Gashi, Ramadan Blakaj, Zymer Neziri më ndihmën e Isa Demaj[21], si dhe  Miftar Tishukut, Sylë Z. Kuçit, Demë Mulliqit, Sadik Binakajt dhe Rexhep Ferizajt të gjithë nxënës të normales.

Si çdo ditë tjetër edhe në ditën e 19 tetorit 1968, nxënësit e normales kishin shkuar në shkollë për të vijuar mësimin normalisht.[22]  Në klasën V-3, Grupi Organizuese i demonstratës u takua dhjetë minuta para kohës së dhënies së sinjalit për të dalë nxënësit e ndërrimit të parë në oborrin e shkollës. Pas pak u dha sinjali që të gjithë nxënësit të dalin në oborrin e shkollës.[23] Më pas nxënësit u grumbulluan në oborrin e shkollës. Ishte zakon që manifestimet e protestat të udhëhiqeshin më flamurin kombëtar.

Kështu flamuri kombëtar u vu në shtizë, të cilën e kishte punuar Shaban Likaj, punëtorë teknik i shkollës normale. Flamurin e mori Demë Mulliqi, dhe më pas Grupi Organizues i demonstratës doli para masës së tubuar në oborrin e shkollës.[24] Në mesin e demonstruesve dëgjoheshin brohoritje dhe duartrokitje.[25] Parullat dhe brohoritjet kryesore të demonstruesve ishin : “Kushtetutë” dhe “Republikë”.[26]

Masa e nxënëseve, pasi u grumbulluan në oborrin e shkollës, filluan marshimin për në qytetin e Pejës.[27] Marshimi i nxënësve filloi nga Shkolla Normale, në këtë drejtim të , Gjykatës Komunale, pastaj tek Arkivi Komunal, Varret e Gata, Shkolla e Artit, Gjimnazi “11 Maji”.[28]

Turma e demonstruesve, duke brohoritur “Kushtetutë” dhe “Republikë”, u ndalen para ndërtesës së Gjimnazit “11 Maji”.[29] Nxënësit e kësaj shkolle në pamundësi për të dalë nga objekti i shkollës, nuk mundën që në mënyrë masovike të ju bashkëngjitën demonstruesve. Arsyet ishin së udhëheqësit e Komitetit Komunal të Lidhjes së Komunistëve dhe ata të Sekretariatit të Punëve të Brendshme së bashku më strukturat e Kuvendit të Komunës së Pejës, i kishin mbyllur dyert e gjimnazit me qëllim që gjimnazistët të mos mund të ju bashkoheshin turmës së demonstruesve. Me gjithë atë, disa nxënës kërcyen nga kati i dytë dhe ju bashkuan turmës.[30]Po ashtu demonstruesve ju bashkuan edhe shumë nxënës të Shkollës së Mesme Ekonomike, Shkollës Bujqësore dhe nxënës të shkollave fillore.[31]

Flamurin në krye të kolonës së protestuesve e mbante Demë Mulliqi, por në pika të rrezikshme bartës të flamurit ishin edhe Zymer Neziri, Xhemajl Gashi dhe Ramadan Blakaj.[32]

Turma e demonstruesve, nga Gjimnazi “11 Maji”, vazhdoi kah Varret e Katolikëve, pjesa e poshtme e Puhovcit, Ura e Zallit dhe arritën në qendër të qytetit, përkatësisht në sheshin e qytetit, ndërmjet hoteleve “Metohia” dhe “Korzo” ballë për ballë më ndërtesën e Kuvendit të Komunës së Pejës.[33]

Turmës, më pas ju bashkëngjitën edhe shumë të rinjë, zejtarë, intelektualë, punëtorë dhe fshatarë, pasi që atë ditë në qytetin ishte dite tregu.[34]

Në Demonstratën e 19 tetorit 1968 në Pejë, përkrah nxënësve të normales morën pjesë edhe arsimtaret Sadri Kelmendi nga Ruhoti i Pejës dhe Bajram Ahmetxhekaj  nga Isniqi i Deçanit.[35]

Turma e demonstrueseve më të arritur në sheshin e qytetit u ndale aty, duke brohoritur “Republikë” ,“Kushtetutë” dhe “Rroftë Flamuri Kuq e Zi” po ashtu u kënduan edhe këngë si “Kur u dha kushtrimi në Kosovë”, “Oj, Kosovë mos thua mbarova”, “Këngë për Skënderbeun” etj.[36]

Aty ku turma qëndronte e ndalur, në krahun e majtë, gjendej një kioskë-gazetë shitës.[37] Më ndihmën e Sadik Binakajt dhe Rexhep Ferizajt[38], mbi kioskë u paraqiten Sylë Z. Kuçi.[39] Para masës së tubuar, Sylë Z. Kuçi, ju drejtua pjesëmarrësve më një letër, ku ndër të tjera tha :

“...Pas përfundimit të Luftës së Dytë Botërorë e deri tash, shqiptarët nuk u trajtuan si komb, shqipja u përdor me kufizime të mëdha, liria e mendimit kombëtar u dënua rendë, shqiptarët më pak të drejta së të tjerët, nuk patën të drejtë që ta mbajmë lirisht flamurin kombëtar, kurse për mbajtën ilegal të tij dënoheshin më burg të rëndë...[40]

...Kosova është truall autokton i shqiptarëve, të cilët jetojnë shumicë në të. Teritorialisht dhe më numër të banorëve i takon statuti i republikës ashtu siç i takon Malit të Zi, i cili në numër të banorëve nuk i afrohet as për së afërmi Kosovës, prandaj kërkojmë Kushtetutë dhe Republikë për Kosovën...”[41]. Prej brohoritjeve dhe duartrokitjeve të shumta nga demonstruesit, fjalimi i Sylës u ndërpre disa herë.[42]

Pas leximit të fjalimit, Syla zbret nga kioska. Demonstruesit vazhdonin me brohoritje dhe këngë.[43] Më pas demonstruesit vazhdojnë rrugëtimin nga sheshi i qytetit, tek “Qarshia e gatë”, “Lama e Drithit” afër Shkollës Fillore “Ramiz Sadiku”, tek Stacioni i Trenit dhe arritën deri të Shkolla Normale.[44]

Më këtë rast vlen të cekët së gjatë marshimit nga qendra e qytetit për në shkollën normale, sigurimi shtetëror jugosllav kishte infiltruar bashkëpunëtorët e vet në mesin e demonstruesve. Por më pengimin e tyre, respektivisht me largimin e tyre nga radhët e demonstruesve u morën Miftar Tishuku, Skender Tafaj dhe Sadik Binakaj.[45]

Turma e demonstruesve pas gjithë ati marshimi, në numër më të vogël më të arritur në shkollën normale, u shpërndanë. Kështu Grupi Organizues, ishte marrë vesh paraprakisht që pas përfundimit të demonstratës, flamuri të bartët dorë më dorë deri në ballkonin e katit të dytë të shkollës, më këtë rast ashtu edhe ndodhi.[46]

Organet e Sigurimit, kishin përcjellur këmba-këmbës demonstruesit. Kështu më 19 dhe 20 tetor 1968, u arrestuan : Zymer Neziri, Xhemajl Gashi, Ramadan Blakaj, Miftar Tishuku, Demë Mulliqi, Sylë Z.Kuçi, Rexhep Ferizi, Sadik Binakaj dhe Bedri Alimusaj. Ky i fundit ishte njëri nga nxënësit më aktiv gjatë zhvillimit të demonstratës. Ai kishte ndihmuar shumë në organizimin dhe mbajtjen e rendit gjatë demonstratës.[47]

Me tu përhapur lajmi që nxënësit e normales u arrestuan nga ana e organeve të sigurimit, nxënësit e Shkollës Normale “Ali Kelmendi”, bojkotuan mësimin duke u solidarizuar me shokët e burgosur dhe kërkonin lirimin e tyre e kthimin në procesin mësimor.[48]

Komiteti Komunal i Lidhjes së Komunisteve dhe Sekretariati i Punëve të Brendshme në Pejë filluan të merrnin masa ndaj atyre që organizuan demonstratën.[49]

Kështu, Zymer Neziri, Xhemajl Gashi dhe Ramadan Blakaj u dënuan më 30 ditë burg.[50]Për vepër armiqësore u dënuan më përjashtim nga shkolla nxënësit Sylë Z. Kuçi dhe Demë Mulliqi, ndërsa, më para përjashtim u dënuan nxënësit : Rexhep Ferizi, Miftar Tishuku, Sadik Binakaj dhe Bedri Alimusaj.[51]

Pasi Sylë Z. Kuçi dhe Demë Mulliqi u përjashtuan nga shkolla, nxënësit e normales bojkotuan mësimin. Kur zilja binte për të filluar mësimi, nxënësit dilnin në oborrin e shkollës. Kërkesë kryesore e nxënësve ishte : “Derisa të kthehen edhe shokët neve nuk do të fillojmë mbajtjen e mësimit!”.[52] Bojkotimin e mësimit e organizuan nxënësit Sadik Binakaj dhe Ukë Kelmendi.[53]

Më 23 tetor 1968, në një mbledhje të mbajtur nga ana e arsimtarëve dhe nxënësve të Shkollës Normale[54], mbledhja u mbajt në amfiteatrin e Shkollës Bujqësore[55], nxënësit u deklaruan unanimisht për kthimin e Sylë Z. Kuçit dhe Demë Mulliqit në shkollë, dhe nuk pranuan që të distancohen nga akti i demonstratës dhe nga shokët e dënuar.[56]

Organet shtetërorë të ndjekjes filluan që të bënin presion dhe kërkonin që të ekzekutohen vendimet. Kështu në mbledhjen e mbajtur më 29 tetor 1968, ku morën pjesë pos strukturave të shkollës Normale edhe strukturat e Lidhjes së Komunistëve, Sekretariatit të Punëve të Brendshëm dhe të Kuvendit të Komunës së Pejës, u diskutua për situatën e krijuar në shkollë pas demonstratës. Pika të rendit të ditës ishin :

1. Masat në lidhje me të shtunën e kaluar;

2. Përgatitja në lidhje me përgatitjen e ditës së shkollës.

Nga ana e organeve të shkollës u propozua që nxënësit Sylë Z. Kuçi dhe Demë Mulliqi të përjashtohen nga shkolla me të drejtë regjistrimi; nxënësit Bedri Alimusaj dhe Adem Kelmendi të parapërjashtohën si dhe nxënësit  Miftar Tishuku, Rexhep Ferizi dhe Sadik Binakaj të ju thyhet nota e sjelljes në njëshi (1). [57]

Në mbledhje pati debate në lidhje me analizën e gjendjes së krijuar në shkollë. Në bazë të proces verbalit mund të konstatohet së strukturat e organeve shtetërore si dhe shumica e mësimdhënësve ishin për të ndërmarrë masa të rrepta ndaj nxënësve. Por kishte edhe mësimdhënës që kërkonin që të merreshin masa me lehtësuese për nxënësit.[58]

Në fund të mbledhjes drejtori Fadil Rugova, e hodhi në votim propozimin e për shqiptimin e masave disiplinore ndaj nxënësve ku nga 29 të pranishmit, 22 votuan për përjashtim nga shkolla të Sylë Z. Kuçit dhe të Demë Mulliqit, ndërsa 7[59] arsimtarë e kundërshtuan largimin nga shkolla të nxënësve.[60]

Pas këtij vendimi, në shenjë revolte dhe solidarizimi më shokët e përjashtuar, nxënësit e normales vazhduan bojkotimin e mësimit.[61] Ata shkonin në shkollë, kur zilja binte për të filluar mësimi, nxënësit dilnin në oborrin e shkollës. Kërkesa kryesore e nxënësve ishte : “deri sa të ktheheshin edhe shokët neve nuk do të fillojmë mbajtjen e mësimit”[62]. Bojkotimin e mësimit e organizuan nxënësit e shkollës norme ku edhe u dalluan Sadik Binakaj dhe Ukë Kelmendi.[63]

Bojkotimi i mësimit në Shkollës Normale “Ali Kelmendi” në Pejë zgjati disa ditë. Për asnjë moment nxënësit normalist nuk pranuan që të distancohen dhe të ndalnin bojkotimin deri në plotësimin e kërkesës së tyre.  Ata ishin të vendosur me kërkesat e tyre për kthimin në procesin mësimor të shokëve të tyre të përjashtuar.

Nën presionin e këtyre kërkesave, drejtoria dhe pleqësia e shkollës në mbledhjen e mbajtur me 7 nëntor 1968, mori vendim që nxënësit Sylë Z. Kuçi dhe Demë Mulliqi të ju hiqet masa e përjashtimit dhe të rikthehen në procesin mësimor.[64]

Gjatë punës hulumtuese në teren për kompletimin e materialit, nga pjesëmarrësit në Demonstratën e 19 tetorit 1968 në Pejë, nga komuna e Deçanit më rrethinë janë identifikuar këta nxënës pjesëmarrës :

Sylë (Zenun) Kuqi, Cenë (Imer) Imeraj, Maxhun Tishukaj[65], Haki Pajazitaj, Sadik Binakaj, Bedri Alimusaj, Miftar Tishuku, Halil Imeraj, Skënder Tafaj, Hasan Islamaj, Hysen Ahmetxhekaj, Sali Dervishaj, Bajram (Sadik) Ahmataj, Kekë Ahmetaj, Zize (Haxhi) Mehaj, Hajrije Ahmetxhekaj, Sali Seferi, Demë Osmonaj, Ahmet (Idriz) Shala, Hasan Shala, Kamer Tahirsylaj, Misin Balaj, Asllan Islamaj, Nepe Berisha, Musë Alimusaj, Zelfije Haskaj, Ajne Cacaj, Gjyle Dautaj, Isa Ahmetaj, Nezir Kuçi, Imer Alimusaj, Have Povataj, Qaush Haxhnikaj, Nezir Osdautaj, Time Mushkolaj, Isuf (Cufë) Çekaj, Isa Haskaj, Shpend Tafilaj, Imer Zeqiraj, Hasan Maksutaj, Imer Tafilaj[66], Isat (Qazim) Mushkolaj[67], Avdi Hasaj, Ajete Hasaj, Faze Muqaj, Ali Haxhosaj, Selmon Lokaj, Arif Kelmendi, Murteza Isufaj, Muhamet Tahiraj, Hasan Kamaj, Faze Curri, Sali Mazrrekaj, Shefqet Hadergjonaj, Rexhep Ferizaj, Avdullah Hadergjonaj, Miftar Haradinaj, Zenel Haxhnikaj, Sylë (Shaban) Alaj, Nushe Alaj, Skënder Avdimetaj, Mone Povataj, Kimete Demalijaj, Hasan Bajraj[68], Xheladin Lekaj, Qazim Kukleci, Rexhep Lataj, Xhafer Binakaj[69], Haxhi Kamishaj, Bardh Dautaj[70], Izet Gjikokaj, Adem Berisha[71], Musa Mekaj, Ukë Goqi dhe Kumrije Sadrijaj.[72]

Përfundimisht mund të konstatojmë së ne Demonstratat e 19 tetorit 1968, të organizuar në Pejë nga nxënësit e Shkollës Normale “Ali Kelmendi”, pa dyshim që një kontribut të çmuar dhe shumë të rëndësishëm kanë dhënë nxënësit nga komuna e Deçanit me rrethine.

Nxënësit normalist nga komuna e Deçanit më rrethinë ishin shumë aktiv, ishin aty ku i kërkonte nevoja, në Grupin Organizues, në ballë të demonstratës dhe mbi të gjitha qëndruan stoik dhe të pa lëkundur deri në plotësimin e kërkesave të tyre.

Demonstrata e 19 tetorit 1968 në Pejë si dhe të gjitha demonstratat e organizuara anë e kënd trojeve ku jetonin shqiptarët në  Federatën e Jugosllavisë, lan gjurmë të pa shlyer në historinë më të re të popullit shqiptar, sepse për herë të para pas Luftës së Dytë Botërore u manifestuan publikisht kërkesat politike të shqiptarëve për të avancuar statusin politik të tyre dhe të Kosovës në kuadër të Federatës së Jugosllavisë.

(Autori është magjister i shkencave historike dhe punon asisitent në Institutin e Historisë-Prishtinë)