Me shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912 shumë toka etnike shqiptare mbetën jashtë shtetit të sapo themeluar. Njëra nga krahinat që mbeti jashtë shtetit shqiptar më 1913 ishte edhe krahina e Çamërisë me qytetet kryesore Janinën, Prevezën, Artën etj. Këto qytete ishin të banuara me popullsi shumicë shqiptare të besimit mysliman.

Pas dështimit të forcave otomane në Luftërat Ballkanike (1912-1913), e ardhmja e zonave të banuara nga shqiptarët u diskutua në Konferencën e Ambasadorëve, të mbledhur me ngut në Londër, në dhjetor 1912-janar 1913, ku në parim u arrijt në marrëveshje për të mbështetur krijimin e Shqipërisë si një etnitet i ri politik.

Pas vendosjes së Vijës së Firencës, disa nga trupat greke filluan të tërhiqen nga Çamëria, megjithatë bandat terroriste greke vazhduan veprimtarinë e tyre si më parë. Meqenëse shumica e çamëve ishin myslimanë, ata trajtoheshin njëlloj si pakica turke që jetonte në Greqi.

Ndërkohë, më 1923 pozita e rreth 20.000 shqiptarëve myslimanë, që mbetën në Greqinë veriore, debatohej intensivisht në një sesion special të Këshillit të Lidhjes së Kombeve. Konventa që bënte të mundur shkëmbimin e popullsive greke dhe turke u nënshkrua në Konferencën e Lozanës më 30 janar 1923. Qeveria shqiptare ka insistuar në atë kohë, nëpërmjet telegramesh dhe delegacionesh të dërguar në Lidhjen e Kombeve, të bënte të qartë se autoritetet greke i detyronin çamët të largoheshin nga shtëpitë e tyre dhe të zhvendoseshin në Turqi dhe se tokat e tyre ziheshin nga grekë që vinin nga Azia e Vogël.

Grekët u kundërviheshin këtyre akuzave me argumentin se termi "shqiptar" mund të përdorej vetëm për ata njerëz që kanë lindur në Shqipëri, duke përjashtuar kështu shqiptarët myslimanë të lindur në Greqi, të cilët barazoheshin me turqit

Akuzat e Shqipërisë ndaj Greqisë, lidhur me shqiptarët mysliman të Çamërisë u rritën gradualisht dhe arritën kulmin në gjysmën e parë të vitit 1928-të. Në mars, Ministria e Punëve të Jashtme të Shqipërisë, i dorëzoi të Ngarkuarit me Punë nga qeveria greke në Tiranë një memorandum, në të cilin theksohej shqetësimi i Tiranës për masa të ashpra të ndërmarra nga autoritetet lokale kundër çamëve dhe shprehej një protestë zyrtare që qeveria greke nuk i njihte ata si një "pakicë kombëtare".

Shpërthimi Luftës së Dytë Botërore solli një bashkim të shkurtër (1941-1944) të Kosovës me Shqipërinë dhe mundësinë e bashkimit të rajoneve të tjera të Ballkanit ku banonin shqiptarë. Në gusht 1940 Italia pushtoi Greqinë. Në një përpjekje për ta tërhequr popullin shqiptar në realizimin e synimeve të veta, Italia u premtoi shqiptarëve bashkimin kombëtar. Marrëveshja gjermano-italiane parashikonte krijimin e një “Shqipërie të Bashkuar” ku përfshiheshin zona të gjera të Jugosllavisë dhe në një shkallë më të ulët të Greqisë, të banuara nga shqiptarë. Italianët arritën të shfrytëzonin ndjenjat kombëtare shqiptare, duke insistuar se bashkimi i të gjitha tokave të banuara nga shqiptarët do të varej nga fitorja e Boshtit.

Në tetor 1944, kur gjermanët filluan të tërhiqeshin nga Greqia, disa qindra çamë u larguan bashkë me ta për në Shqipëri. Më pas, shqiptarët myslimanë që mbetën në Greqi konsideroheshin nga grekët si një armik i brendshëm. Në përpjekjet për të krijuar një rajon me kufij të pastër etnikisht, çamët u dëbuan nga Greqia e veriut nga forcat guerrile greke nën komandën e gjeneral Napoleon Zervës, i cili vepronte sipas urdhrave të oficerëve aleatë. Në dritën e kërkimeve të kohëve të fundit, sipas dokumenteve të luftës, veprimet greke kundër çamëve mbështeteshin dhe kishin autorizimin e Britanisë. Këto veprime çuan në largimin e rreth 35.000 çamëve për në Shqipëri dhe të tjerëve për në Turqi. Kolonel Chris Ëoodhouse, shef i Misionit Ushtarak Britanik në Greqi, raportonte: "Me inkurajimin e Misionit Aleat, që unë drejtoja, Zervas i dëboi çamët nga shtëpitë e tyre më 1944. Pjesa dërrmuese u largua për të gjetur strehë në Shqipëri. Dëbimi i tyre nga Greqia u bë me një gjakderdhje të madhe. Punët e Zervasit u pasuan në mars 1945 nga masakra e madhe ndaj çamëve të Filatit, që nuk mund të falet. Rezultati ishte dëbimi i popullsisë shqiptare të padëshiruar, nga tokat e saj”.

Në janar 1991, kur në Shqipëri po shpërbëhej shteti njëpartiak, u krijua Shoqëria Politike Atdhetare Çamëria (SHPAÇ), si një grup politik përkatës, "për të shprehur dhe mbrojtur" interesat e popullit të Çamërisë. Që atëherë SHPAÇ ka ndjekur realizimin e ngjarjeve kulturore çame dhe krijimin e gazetës Vatra Amtare Çamëria, si dhe botimin e një numri kërkesash për kthimin e pronave çame dhe kompensimin financiar.

Në nëntor 1999 SHPAÇ organizoi një mbledhje tjetër me temën "Çështja çame- Në Kërkim të një Zgjidhjeje", gjatë një konference të nivelit të lartë të OSBE-së në Stamboll, që nuk kishte të bënte me të. Delegacionet e huaja të pranishme në konferencën e OSBE-së u ftuan të merrnin pjesë në këtë mbledhje, ku Kryetari i SHPAÇ, Hilmi Saqe, mbajti një fjalim të gjatë.

  _________

BIBLIOGRAFIA HISTORIKE

1. Ibrahim D. Hoxha, libri: “VISET KOMBËTARE SHQIPTARE NË SHTETIN GREK”, Tiranë, 2000.

2. Ibrahim D. Hoxha, “DAUT HOXHA”, Tiranë, 2000.

3. ILIR USHTELENCA, “DIPLOMACIA E MBRETIT ZOGU I-rë”, Tiranë, 1997.

4. Edëin Jacques, “SHQIPTARËT”, Tiranë 1998.

5. Tajar ZAVALANI, libri: “HISTORIA E SHQIPNIS”, Tiranë, 1998.

6. Albert Ll. Kotini, libri:  “ÇAMËRIA DENONCON”, Tiranë, 2002.

7. Konferencë Shkencore, “Çështja Çame dhe integrimi Evropian”, Tiranë, 2005

8. Hajredin Isufi, “ÇAMËRIA”, Tiranë 2006.

9. Arben Kondi, “Rikthim në Çamëri”, Tiranë 2002.

10. Hasan Minga Hilmi Saqe, ”Genocidi grek kundra Çamërisë vazhdon”, Tiranë 2005.

11. Avdi Baleta, “Shqiptarët përballë shovinizmit serbo-grek”, Tiranë 1996.

12. Bilal Xhaferri, libri “Përtej Largësive”, Tiranë, 2001.

13. Begzat Begzati, libri, “Xhemë Hasa-Ushtarak Demokrat. Kapitulli: Pjesmarja e Xhemës në Luftën greko- shqiptare (çame)”

14. Georges Castellan, libri: “Historia e Ballkanit”, Tiranë 2000

15. Prof. Dr Hysni Myzyri, Redaktor përgjegjës dhe autor i kreut XII, “HISTORIA E SHQIPËRISË DHE SHQIPTARËVE” Prizren 2001

16. Prof. Dr. Beqir Meta, libri: “Tensioni, greko-Shqiptar 1939-1949”. Tiranë 2000

17. Prof. Dr. Beqir Meta, libri: “Shqipëria dhe Greqia 1949-1990, Paqja e vështirë”, Tiranë 2004

18. Dr. Alfred Henry Kissenger, libri: “Diplomacia”

19. Gazeta, “Gazeta e ATHINËS”, Athinë, 3-11-2000.

20. Gazeta, “KOHA JONË”, fejton dhjetor 2002-janar 2003, Tiranë.

21. Gazeta, “SHEKULLI”, dhjetor 2002, Tiranë.

22. Gazeta, “FAKTI”, Shkup, 13 janar 2007.

23. Gazeta, “FAKTI”, Shkup, 20 janar 2007.

24. Gazeta, “ALBANIA”, Tiranë, 17 janar 2007.

25. Gazeta, “ABC”, Tiranë, 24 korrik 2006.

26. Revista,"Albanica", exkluzive Tiranë, maj 2007

27. Revista, “ÇAMËRIA”, 1991-2005, Tiranë

28. Revista, “ESKLUZIVE”, Prishtin, shkurt 2002.

29. Qendra informative e  Ambasadës turke në Berlin, 2007 “Biografia e Mustafa Kemal Ata Turk”