1.                Formimi i shtetit të Bosnës

Historia e viseve ku lindi shteti mesjetar i Bosnes për periudhën nga shek. VII-XII karakterizohet me një mungesë të theksuar burimesh. Emri Bosnë shfaqet për herë të parë në burimet bizantine të shek. X, kur ajo u përfshi në sferën e ndikimit bizantin. Ndërsa emir etnik boshnjak, madje edhe përmbajtja e gjuhës boshnjake, shfaqen vetëm në shek. XIV.

Gjatë shek. X territori i Bosnës zotërohej pjesërisht prej sundimtarësh serbë dhe pjesërisht kroatë. Gjatë shek.X në kohën e sunduesit kroat Kreshmir II (949-969) ka njoftime se ai zotëronte Bosnën, qeveritari i së cilës njihej me titullin Ban. i njejti fakt përmendet edhe në kohën e princit serb Çasllav (940-960). Titulli Ban i takonte kreut të shtetit boshnjak dhe u mbajt prej tyre për disa shekuj.

Në fillim të shek. XI Bosna iu bashkua për një kohë Bizantit, pastaj u përfshi në përbërje të Zetës, ndësa nga pikëpamja fetare ishte e lidhur me arkipeshkopatën e Tivarit. Në fillim të shek.XIII, me [1]  shtrirjen e sundimit hungarez mbi viset kroate, shteti hungarez shfaqi pretendime edhe ndaj Bosnës. Nderkaq që nga mesi i shek.XII Bizanti kishte arritur të rivendoste pushtetin e vet mbi provincat e dikurshme ballkanike, përfshi edhe Bosnën, që përbënte territorin kufitar në konfliktin midis Bizantit e Hungarisë, dhe ishte ndërkohë një njësi politike reale në hartën e Ballkanit, çka dëshmohet me faktin se perandorët bizantinë nga ana e tyre e përfshinë edhe në titujt e vet.

Periudha e krizës që përjetonte Perandoria Bizantine në fund të shek.XII, krijoi mundësi që në Gadishullin e Ballkanit të lindnin njëri pas tjetrit shtete të pavarura në Bullgari, Serbi e Shqipëri. Pikërisht kësaj kohe i takon fillimi i jetës së pavarur të shtetit Boshnjak, ne krye të të cilit qëndronte Bani Kulin (1180-1204). Me emrin e tij është i lidhur fillimi i qeverisjes së Bosnës nga sundimtarë vendës, që i konsoliduan pozitat e shtetit Boshnjak në luftë me monarkitë fqinje, (sidomos me Hungarinë), të cilat synonin ta nënshtronin.

Kjo është koha kur njëherazi lindi e u formua Herezia boshnjake, një lëvizje e cila ka mjaft tipare të ngjajshme me Bogomilizimin, por që ka edhe shumë veçori specifike të lidhura me zhvillimin e jetës fetare vendase. Historia fetare e Bosnës mesjetare njeh periudha kur, herë ka dominuar katolicizmi, herë Herezia me karakter dualist që i bëri të njohur boshnjakët me emrin Patarenë, Babunë etj. Nuk kanë munguar gjithashtu edhe përpjekjet e kishës lindore ortodokse për të vendosur influencën e vet në tokat boshnjake, por megjithatë Bosna mbeti në periferi te ortodoksisë bizantine dhe organizimi i saj kishtar nuk u lidh me asnjë prej qendrave kristiane botërore, as me Romën e as me Kostandinopojën.

Ithtarët e saj e quanin veten “kristian” në analogji me kristianët e parë “të vërtetë”. Ky emërtim ndeshet madje edhe në regjistrat osman dy shekuj pas rënies së Bosnës nën sundimin turk. Ndërsa emirin e njohur “Patarenë” vunë kundërshtarët.

Boshnjakët kishin organizimin dhe kishën e tyre origjinale te pavarur. Në krye të kishes së tyre qëndronte një klerik me titullin “Ded” (Gjysh), prej të cilit vareshin, nga pikëpamja hierarkike, “Gosti” (Miqtë) dhe “Starci” (Të vjetrit). Kreu i kishës- Dedi merte pjesë madje në kuvendet zyrtare shtetërore. Ndryshe nga të gjitha kishat e atëhershme, kisha Patarene nuk mblidhte taksa prej besimtarëve të vet,[2] nuk dispononte toka, nuk kishte tempuj. Ithtarët më besnik të saj jetonin në bashkësi dhe bënin një jetë asketike. Pasues te saj u bënë edhe sundimtarë të veçantë boshnjakë, si dhe shumë përfaqësues të aristokracisë vendëse.

Bosnja mesjetare

Organizata e pavarur kishtare Patarene ka qenë njëkohësisht një forcë bashkuese në luftën për ruajtjen e pavarësisë së vendit që kërcënohej shpesh nga ndërhyrjet e huaja. Ky bashkim forcash bëri të mundur t’i rezistohej përpjekjeve të kishës katolike për ta zhdukur Herezinë boshnjake. Luftërat e sundimtarëve kroat e hungarezë për të nënshtruar Bosnën, të inkurajuar edhe nga Papa që u dha atyre karakterin e luftërave fetare e te fushatave kryqtare, pësuan disa herë disfata pikërisht përballë bashkimit të forcave të brendshme. Herezia dhe kisha boshnjake u treguan te pamposhtura, pavarësisht nga kërcënimet e kundërveprimet e ndërmara ndaj saj prej fuqive kundërshtare.[3]

2. Organizimi i shtetit boshnjak

Në kohën e pasardhësit të Kulinit, Ninosllavit (1232-1250), sunduesi i Bosnës mori titullin Ban i madh. Ai drejtonte vendin përmes dinjitarëve që shërbenin në oborrin e tij. Ata mbanin titujt të cilët si rregull, ishin përkthime të titujve oborrtarë bizantinë ose perendimorë. Nga pikëpamja administrative Bosna ishte e ndarë në zhupa, të cilat drejtoheshin nga zhupanë, knjazë e vojvodë.

Megjithatë, konsolidimi i shtetit boshnjak gjatë shek. XII ka përshkuar një rrugë të vështirë si rezultat i nderhyrjeve të shteteve fqinje për t’i shkëputur vise të veçanta dhe për të arritur nënshtrimin e plotë të tij. Pengesa më serioze i erdhën nga ana e Hungarisë, e cila, veç presionit ushtarak, vepronte edhe përmes kishës katolike, rritja e ndikimit të së cilës shprehej me ndërtimin e kishave e dhurimin e tokave në pronësi të saj. Madje edhe Bani i madh, Ninosllavi, hoqi dorë nga Herezia Patarene. Në këtë kuadër në Bosnë nisën një veprimtari aktive fetare në mbështetje të kishës katolike, urdhërat e françeskanëve e të domenikanëve.

Territore të tjera iu shkëputën Bosnës prej pushtimeve serbe e kroate. Në këtë proces u dallua sidomos familja aristokratike kroate nga dera e Shubiçëve, e cila arriti të zotëronte një pjesë të mirë të tokave boshnjake në fillim të shek. XIV. Për pasojë, zotërimet e sundimtarëve vendës u tkurrën shumë, mbetën kryesisht ato në qendër të shtetit.

Familjet feudale boshnjake ishin të detyruar t’i kundërviheshin ndërhyrjeve nga jashtë për të ruajtur pronat e privilegjet e veta. Ato patën sukses me mbështetjen që siguruan nga Bani energjik Stefani  II Kotromaniç (1314-1353), njëri prej sundimtarëve më të rëndësishëm të Bosnës, i cili, duke përfituar nga periudha e grindjeve të brendshme që përjetonin në fillim të shek. XIV Hungaria e Serbia, zhvilloi luftëra të sukseshme që i mundësuan zgjërimin territorial të shtetit boshnjak, madje për herë të parë Bosna arriti të siguronte dalje në detë prej grykës së lumit Neretva deri në Kotorr. Periudha e sundimit të këtij Bani të madh shënoi një ngritje të shtetit Boshnjak, kur shtete të tjera ballkanike, si ai Serb pas Dushanit dhe shteti Bullgar, u zhytën në një kaos e krizë të thellë të brendshme.[4]

Stefani II, siç del nga korrespondenca e tij me Papatin e Raguzën, ishte jo vetëm Ban i Bosnës, “Stefanus dei gratia banus Bossine”, por edhe i mjaft viseve të tjera. Për më tepër ai u drejtohej nënshtetasve të vet si “boshnjanë”. Përdorimi i këtij emri në dokumentet e asaj kohe është dëshmia e parë mbi praninë e një ndërgjegjeje të formuar kombëtare. Gjithashtu ruhen një varg dekretesh për dhurimin e tokave feudalëve, ku ata cilësoheshin si “bosnjanë të mirë”.

Pasuria dokumentare historike është një bazë e mirë dhe për njohjen e përcaktimin e strukturës politike të shtetit Boshnjak. Sipas tyre, del qartë se feudalët vendës kishin të drejtë të konsiderushme mbi tokën që zotronin. Në Bosnë u ruajt vetëdija e unitetit territorial deri në fund të ekzistencës së shtetit. Shtetasit e preceptonin veten si një popull i një shteti.

Ruhen të dhëna për veprimtarinë aktive të kuvendeve shtetërore prej mesit të shek. XIV. Kuvendet Boshnjake si instuticion i lartë shtetëror, dalloheshin nga një veçori karakteristike: në to nuk mernin pjesë përfaqësues të kishës. Kjo shpjegohet me praninë e kishës boshnjake si kishë Heretike.

Shek. XIV ishte një periudhë që u karakterizua me një zhvillim të shpejt të ekonomisë në Bosnë. Lulëzojë jeta qytetare dhe u formuan qendra të shfrytëzimit të minierave. Si rregull qytetet boshnjake lindin afër minierave të pasura të argjendit e të plumbit. Në kohën kur ende nuk ishte zbuluar Amerika, argjendi boshnjak ishte objekt interesi jo vetëm për Raguzën fqinje, por edhe për Republikën e fuqishme të Venedikut. Gjithashtu zhvillohej një tregëti intensive me të gjitha qytetet Dalmatinë, e cila mbrohej nga shteti. Bani themelonte qytete e tregje. Bosna filloj të priste monedha sipas shembullit Venecian.

Rritja e rolit politik të sundimtarit boshnjak në ballkanin veriperëndimor demonstrohet edhe përmes martesave dinastike të përfaqësuesve të familjes së tij. Sundimtarit të Bosnës,iu bënë partnerë: dinastia sunduese e serbisë, e bullgarisë dhe prej shek. XIV Obori mbretërorë i Hungarisë e i Polonisë. Megjithëatë, për një kohë pas vitit 1357, Bosna njohu vasalitetin ndaj Hungarisë, çka shënoi kohën e depërtimit më intensive të ndikimit hungarez në mjaft[5] fusha të jetës shtetërore. Në këto rrethana gjeti terren të përshtatshëm rritja e veprimtarisë së kishës katolike përmes urdhërit françeskan.

Nga pikëpamja fetare Bosna vazhdonte të karakterizohej prej mungesës së unitetit. Kisha katolike dhe veprimtaria misionare e françeskanëve vazhdonte të zgjerohej. Në vend kishte edhe territore që ishin të lidhura me kishën ortodokse serbe, sidomos në krahinën e Humit. Natyrisht edhe kisha Heretike Boshnjake vazhdonte të kishte ndikimin e vet në mjaft vise.

3. Fuqizimi i mëtejshëm i shtetit boshnjak

Në pjesën më të madhe të gjysmës së dytë të shek. XIV sundimtari i Bosnjës ishte Tvërdko I (1353-1391), i cili, duke mos u trembur më prej fqinjëve të fuqishëm, siç ishin Serbia në kohën e Stefan Dushanit (vdiq më 1355) dhe Hungarian në kohën e Ludovigut I (vdiq më 1382), arriti ta shndërronte Bosnën në një shtet të fuqishëm dhe me shtrirjen më të madhe territoriale. Në planin më të gjërë ballkanik fuqizimi i Bosnës ndodhi kur edhe shtete të tjera si Bullgaria e Bizanti po kalonin momente shumë më të vështira që i çonin drejt rënies.

Pikërisht në këto rrethana, Tvërdko I, i cilideri më 1377-n mbante titullin Ban, e shpalli veten mbret. Ky ishte një akt me rëndësi ndërkombëtare, që u njoh nga Raguza, Venediku e Hungaria. Përmes një politike aktive të jashtme Tvërdko I i shkëputi Hungarisë zotërimet e aneksuara më parë prej saj dhe i zgjeroi ato në bregdetin dallmatin deri në afërsi të Raguzës. Në përfundim të tyre Tvërdko e shpalli veten, për herë të parë në historinë e Bosnes, “mbret të Bosnës, Kroacisë e Dallmacisë”. Në drejtimin jugor ai u vu përballë balshajve për zotërimin e Kotorrit, ndërsa me Venedikun mbajti marrëdhënie të mira, madje u njohë prej saj si qytetarë venecian.

Territori i mbretërisë Boshnjake u dyfishua gjate periudhës së sundimit të Tvërdkos I. Ai arriti t’i siguronte Bosnës përsëri daljen në det, që ishte humbur më parë, dhe nënshtroi një pjesë të mirë të qytetve dalmatine.[6]

Por, pavarësisht nga ky fuqizim, edhe në Bosnë u shfaqën dukuritë karakteristike për mesjetën e vonë, të shoqëruara me copëtimin feudal. Tipik ishte rasti i krijimit të provincës së Hercegovinës si një njësi më vete territoriale. Ajo drejtohej fillimisht nga një feudal i madh që mbante titullin knjaz, i cili pastaj mori titullin vojvodë i madh dhe së fundi u vetëshpall Hercog (Dukë). Zotërimet e tij filluan të quheshin “tokat e Hercogut” ose Hercegovinë. Këtë shembull e ndoqën edhe sundimtarët të tjerë Brenda saqeve të mbretërisë së Bosnës.

Pas vdekjes së Tvrdkos I, pasardhësit e tij nuk qenë në djendje ta ruanin tërësinë tokesore të Bosnës. Ata u treguan të pafuqishëm sidomos ndaj Hungarisë, e cila e ktheu nën sundimin e vet Kroacinë e Dallmacinë. Sundimtarët e Bosnës u bënë përsëri vasal të saj dhe njëherazi gjendja e brendshme e vendit u karakterizua me luftëra të vazhdueshme për pushtet.

Duke mos u mjaftua me aq, prej fundit të shek.XIV, turqit osman që kishin përparuar tashmë në brendësi të ballkanit, filluan t’i shfaqin hapur synimet e veta për të nënshtruar edhe Bosnën. Në fillim të shek. XV nisi periudha e pajtimit të ushtrive mercenare osmane dhe pjesëmarrja e tyre në zgjidhjen e grindjeve të brendshme në Bosnë. Më 1415-n Bosna njohu vasalitetin ndaj sulltanit, duke krijuar një situatë origjinale që e shnërronte atë në një shtet me vasalitet të dyfisht.

Rreziku i hapur e i drejtpërdrejtë osman nuk i frenoj sadopak lutërat e brendshme e sidomos konfliktin e ashpër midis Bosnës e Despotit të Serbisë për zotërimin e Srebrenicës, qytet midis dy shteteve që ishte qendër me rëndësi për nxjerrjen e argjendit. Madje jo rrallë sulltani osman u vu në rrolin e arbitrit në këtë rivalitet për epërsi midis shteteve ballkanike.

Për periudhën paraosmane, periudha mesjetare e shtetit boshnjak përshkohet nga përplasja e dy ndikimeve. Nga lindja ushtronte influencën e vet Bizanti. Ndikimi bizantin ka qenë i fuqishëm dhe i vazhdueshëm. Nga ana tjetër ndihej ndikimi i fuqishëm që vinte nga bota katolike, prej fqinjëve veriore, Hungaria e Kroacia, që sillnin modelin perendimor të jetës, përmes urdhrave fetarë, jetës dhe luksit aristokratik, garave kalorësiake, kështjellave etj.

Gjithsesi, pozicioni i Bosnës midis kufijve osman e hungarez ndikoi për ruajtjen e shtetit boshnjak për një kohë më të gjatë se shtetet e tjera ballkanike.[7]

4. Bogumilët

Në Maqedoni dhe Bullgari, qysh prej shek. X ka qenë zhvilluar një lëvizje heretike dualiste, që quhej lëvizja bogumile. Bogumilët, në përputhje me doktrinën e tyre themelore, e kishin hedhur poshtë të tërë sistemin shoqëror. Në bazë të një dokumenti bashkekohor mësojmë se ata predikonin mosnënshtrimin ndaj fisnikëve, se i sulmonin ,,bolarët dhe të pasurit” dhe[8]  se i këshillonin ,,të gjithë robërit që mos të punojnë për zotërinjtë e vet”. Në bazë së doktrinës së tyre dualiste, bogomilët nuk i pranonin shumicën e mësimeve dhe institucioneve kishëtare: e dënonin Dhjatën e vetër, sepse në të flitej mbi krijimin e botës, mandej tempujt, ikonat, kryqin, mëshehtësitë e botës etj. Lëvizja bogumile u përhap në Bizant prej kah e dëbuan përdhunisht organet shtetërore edhe në shekujt e mëvonshëm pas ardhjës së fisit sllav-Serbë në Ballkan dhe formimit të Sërbisë mbi tokat Pellazge (shqiptare) dhe asimilimi i tyre, në Serbi, ku e çrrënjosi Stefan Nemanja, duke marrë kundër tyre masat më drastike.

Dualistët u paraqitën në qytetet bregdetare Split, Zarë, Trogir, ku i persekutuan. Ata kanë bërë ndikimin e tyre më të fortë në Bosnë, ku u zhvillua kisha e Bosnës.[9]

  BOSNA SI SHTET UDHËHEQËS NË BALLKANIN PERENDIMOR

Në gjysmën e dytë të shekullit XIV shteti i Bosnës përfaqëson fuqinë më të fortë politike në pjesën e mesme të Gadishullit Ballkanik dhe ndikon shumë në zhvillimin politik të vendeve si Kroacia dhe tjera.

PËRPARIMI I BOSNËS

Zhvillimi i pavarur i Bosnës mund të përcillet qartë prej fillimit të shekullit XII. Gjatë kohës së Banit Kulin (1180-1204), Bosna ndëroi sundimtarin suprem, në vend të Perandorit Bizantin erdhi mbreti i Hungarisë. Në këtë kohë Bosna mbante lidhje me Bregdetin nëpërmjet tregëtarëve dubrovinikas, të cilëve Bani u kishte garantuar levizje të lirë, si edhe sigurinë e pasurisë.

Patarenët dhe kisha e Bosnës

Gjatë kohës së Kulinit u përhap fjala se në Bosnë kishte marrë hov herezia dualiste dhe nga Roma erdhën kërkesat që armiku i urrejtur i kishës të çrrënjosej. Gjatë kohës së Kulinit dyshimet u zhdukën, mirëpo akuzat zunë të përsëriteshin duke filluar prej vitit 1221. Prej atëherë gati një çerek shekulli të dërguarit e papës, udhëheqësit e lartë kishëtarë dhe feudalët, dominikanët dhe luftëtarët hungarezë, u përpoqën me shpatë e me zjarm ta çrënjosin herezinë nga Bosna, mirëpo të gjitha këto përpjekje dhe një varg, ekspeditash kryqëtare” nuk[10]patën sukses.

Në Bosnë dualistët ja shtruan ndikimit të tyre peshkopatën e dikurshme të Bosnës dhe në këtë mënyrë u krijua kisha e Bosnës. Ajo qëndroi më gjatë se të gjitha organizatat dualiste, mirëpo e ndëroi karakterin e vet. E përkrahur nga feudalë dhe sundimtari ajo u bë kishë zyrtare, prandaj në të vërtetë i shërbeu rendit feudal.

Dominimi i Hungarisë

Prej mesit të shekullit XIII Bosna ra nën ndikim më të fortë të Hungarisë, ndonëse më parë u kishte përballuar me suksese ekspe-ditave të shumta. Territori shtetërorë i Bosnës ishte ndarë në atë mënyrë që Banët e vendit sundonin vetëm një pjesë të saj. Kur në Kroaci u bënë të pavarur princërit bribirë, Shubiqët, ata pushtetin e tyre e zgjeran edhe në Bosnë.

Stepani II Kotromaniq

Përparimi i ri filloi më 1322, kur Bani Stepani II Kotromaniq u çlirua nga pushteti suprem i Shubiqëve. Së shpejti ai doli në det në krahinën e Neretvës dhe nga aty e pushtoi tokën e Humëve. Ai ja kthei Bosnës gjithashtu edhe krahinat në veri-Usoru dhe Soli. Përpos zgjërimit territorial, Bosna u forcua edhe brenda, në saje të përparimit ekonomik. Para mesit të shek. XIV edhe në Bosnë filloi prodhimi xehetar e njëherit u themeluan edhe vendbanimet e para të qyteteve. Prej asaj kohe u bënë shumë intensive lidhjet tregëtare me qytetet bregdetare. Bani Stepani II Kotromaniq mban qëndrim mjaft paqësor ndaj mbretërve të Hungarisë të dinastisë së Anzhuinëve dhe e njifte pushtetin e tyre supreme. Në këtë mënyrë Bosnës ju sigurua një periudhë e rëndësishme e zhvillimit të qetë.

BOSNA NË KULMINACIONIN E FUQIVE

Stepanin e II Kotromaniq e trashigoi i biri i vëllaut të tij Tvërtkoja. Fillimi i sundimit të Tvërtkut nuk paralajmëronte suksese të mëdha më vonë. Bani ishte nën presionin e fortë të Hungarisë, i qëndroi një lufte kundër saj mandej u rëzua prej fronit.

Zgjerimi i territorit Shtetëror

Pas rrëzimit prej anës së feudalëve në vitin 1366, Bani Tvërtko, me përkrahjen e hungarezëve e muar përsëri pushtetin qysh vitin e ardhshëm.

Atij tani i erdh për dore t’i frenojë feudalët dhe t’i shtijë nën pushtetin e vet. Së shpejti ra në konflikt me feudalin serb Nikolla Altomanoviqin, fqinjën e tij të pa mëshirshëm, kundërshtari tjetër i Nikollës ishte prince Llazar. Midis Banit Tvërtko dhe princit Llazar u nënshkrua aleanca kundër Nokolla Altomanoviqit. Në luftën e përbashkët aleatët e zunë rob Nikolllën, ja muarën të gjitha vendet dhe i ndanë ndërmjet veti. Nën pushtetin e Tvërtkos erdhën me rastin e kësaj ndarje (1373) vendet serbe në luginën e Limit edhe në luginën e Drinës, kurse disa vjet më vonë ju bashkuan edhe vendet në prapavijën e Dubrovnikut djer te Boka e Kotorrit (Trebinja, Konavla dhe Draçevica).[11]

Pushtimet në  Dallmaci

Mbreti Tvërtko ishte shumë aktiv edhe përjashta, në drejtim të Kroacisë dhe të Dalmacisë. Kur shpërtheu në Kroaci, pas vdekjes së mbretit

Llajosh, lëvizja kryengritëse e bujarëve, mbreti i Bosnës i dha përkrahje të plotë. Ai u jepte kryengritësve ushtrinë e vet ndihmëse dhe i strehonte, kur vinin në situatë të vështirë. Bashkë me prisat e aristokracisë Kroate në luftën rreth fronit hungarez. Tvërtku i takonte partisë së idhtarëve të Anzhuinëve të Napolit. Ai bëri më tepër përpjekje për t’i shtijë nën pushtetin e vet qytetet dalmatine. Kjo i erdh për dore vetëm në vitin 1390, pas shumë luftimeve dhe përpjekjeve të mëdha diplomatike. Atëherë titullit të tij të mbretit të Sërbis dhe Bosnës i shtoi edhe titullin e mbretit të “Kroacise dhe të Dalmacisë”. 

Bosna pas vdekjes së Tvërtkut

Zhvillimi politik bosnës u nis në një drejtim krejt tjetër. Bosna ushpartallua në krahina të sundimtarëve feudalë, sikurse dikur Perandoria e Dushanit. Brenda një kohe të shkurtur humbën të gjitha fitoret e Tvërtkut në Dalmaci dhe në Kroaci.

Zgjërimi i shtetit të Bosnës:
1- Bosna në shek. XII; 2- Zgjerimi në kohën e Stepanit II Katromaniqit, 3- Zgjerimi në kohën e Tvërtkut I [12]

Kah mbarimi i shek. XIV politikën e Bosnës e caktojnë tre feudalë të mëdhenj: Hërvoje Vukçiqi, sundimtari i Bosnës Perendimore, Sandal Hrahiqi, vendet e të cilit shtriheshin prej luginës së Limit gjer në Neretvë dhe Pavle Radenoviqi në Bosnën Lindore. Ata e kishin fjalën kryesore në kuvendet e feudalëve të Bosnës; shumë më me influencë se sa kanë qenë kuvendet shtetërore serbe. Feudalët e Bosnës vazhduan të përkrahin me këmbëngulje Lladisllavin e Napolit pretendentin e fronit hungarez, për ç’arësye mbreti Zhigmund luftoi vazhdimisht kundër Bosnës në fillim të shek. XV. Vetëm pas Lladisllav’it në vitin 1409, ja shiti Venedikut të drejtat e veta mbi Dallmacinë, e Zhigmundi në të njejtën kohë bëri masakrimin e pjesës më të madhe të feudalëve të Bosnës, u rregulluan marrëdhëniet me Hungarinë. Mirëpo dominimi i Hungarisë zgjati shumë shkurt. Sepse Turqia u përtëri dhe korri fitore të madhe në Bosnë në vitin 1415 dhe e mundi ushtrinë hungareze dhe e ushtroi ndikimin e vet në këtë vend.[13]  

Rënja e Bosnës

Ka mesi i shek.XV në Bosnë vazhdonin luftërat e brendshme.Përleshjet më të ashpra u bënë sidomos ndërmjet mbretit Tomash (1444- 1461) dhe Stjepan Vukçiq Kosaçit (1435-1466), trashigimtarit të Sandal Hraniqit, i cili më 1448 muar titullin “Hercogu i Shën Savës”. Pas vdekjes së mbretit Tomash, mbreti i ri dhe hercogu u afruan ndërmjet veti pasi ishte e qartë se Bosnës i kishte ardhë rradha të pushtohej nga turqit ata kërkuan ndihmë vazhdimisht në të gjitha anët, mirëpo të gjitha fuqitë e mëdha të asaj kohe nuk ju përgjigjën kësaj thirrje.

Në pranverën e vitit 1463 Sulltan Mehmedi ndormori një ekspeditë ushtarake kundër Bosnës, ndonësë para kësaj ekspedite kishte bërë marrëveshjen[14] për armëpushim me mbretin e saj. Brenda një kohe mjaft të shkurtur ushtria turke e shkaterroi shtetin e Bosnës. Vetë sundimtarët e qyteteve jua dorëzuan turqëve një pjesë të madhe të qyteteve. Mbreti Stefan Tomasheviq iku kah perendimi, mirëpo në qytetin Kluç e zunë dhe e ekzekutuan. Gjatë kësaj ekspedite u pushtua edhe pjesa më e madhe e tokave të hercogut Stjepan.

Rënja e Hercegovinës

Hercogu shpëtoi dhe posa u tërhoq pjesa kryesore e ushtris turke, filloi t’i çlirojë qytetet e veta. Në vjeshtën e vonë të vitit 1463 në luftë hyri edhe mbreti hungarez Matia Korvini. Ai në aleancë me Venedikun që kishte filluar luftën qysh më parë, kah fundi i vitit 1463 e pushtojë qytetin Jajce, që ishte në duart e turqve, e një vit më vonë, e pushtoi edhe Bosnën Veri-Lindore. Në këto territore ai themeloi banovinat e Jajcës dhe të Srebrenicës, të cilat si qendra të rezistencës qëndruan djer në dhjetëvjeshtëshat e parë të shek. XVI.

Fitoret e hercogut zgjatën shumë më pak. Turqit e pushtuan pjesën më të madhe të tokave të tij gjatë vitit 1465. pas kësaj qëndroi vetëm qyteti Novi (Hercegnovi) dhe një brez i ngushtë në bregdet. Këto pjesë i mbajti  biri  Stjepanit, Vllatko, gjer në vitin 1482, kur turqit i pushtuan definitivisht. Nga koha e pushtimit turk rrejdh edhe emri “Hercegovina”, por tokat në të cilat ka sunduar edhe Sandal Hraniqi. Ky emer mbeti sipas titullit të hercogut Stjepan.[15]

Pushtimet turke

Epoka e Rilindjes ose e lëvizjes nacionalçlirimtare të popujve të Ballkanit karakterizohet me forcimin e luftës së armatosur për përmbysjen e zgjedhës turke. Veçoria e kësaj lufte, që i jep asaj një përmbajtje të re,është se prej fundit të shek. XVIII e fillimit të shek. XIX ajo mori një karakter të pavarur dhe u bë një nga faktorët kryesor që ndikoi për shpejtimin e procesit të shkatërimit  të Perandorisë osmane.[16]

Epoka e Rilindjes kombëtare në Ballkan vazhdoi prej fundit të shek. XVIII deri në fillim të shek. XX. Ajo nuk u shfaq në të njejtën kohë në të gjithë popujt e Ballkanit. Kushtet konkrete të brendshme dhe të jashtme në të cilat u zhvilluan lëvizja kombëtare e çdo vendi kanë lënë në të vulën dhe i kanë dhënë asaj tipare të veçanta. Në të njejtën kohë lëvizjet për çlirimin kombëtar të vendeve të ballkanit kanë mjaft tipare të përbashkta që shpjegohen ndër të tjera edhe me faktin se u zhvilluan në një truall me tipare të ngjajshme ekonomike e shoqërore dhe drejtoheshin kundër të njejtit armik.[17]

DY LUFTËRAT BALLKANIKE

Luftërat ballkanike, dy luftëra të përcjellura njëra pas tjetrës 1912/13 dhe në luftën e 2.Ballkanike 1913 ndërmjet shteteve ballkanike Serbisë, Malit të Zi, Greqisë, Bullgarisë gjithashtu Rumenia si dhe Perandoria Osmane për pronat evropiane në shpërbërje të Perandorisë Osmane. Luftërat Ballkanike i tronditën Aleancat e Fuqive Evropiane dhe kontribuan për destabilizimin e situatës të mëtutjeshme, të cilat çuan në shpërthimin e Luftës së Parë Botërore.

Lufta e Parë Botërore apo Lufta e Madhe ishte lufta që përfshiu pothuajse gjithë botën, nga viti 1914 deri në vitin 1918. Kjo luftë e paparë ndonjëherë në historinë enjerëzimit i kushtoi atij humbjen e mbi nëntë milionë njerëzve. "Lufta e Madhe" përfshiu gjashtë kontinentet e banuara të lëmshit tokësor: Evropën, Azinë, Afrikën, Amerikën e Jugut, Amerikën e Veriut dhe Australinë.

Lufta e Pare Botërore nisi me vrasjen e kryedukës Franc Ferdinandit, trashëgimtarit të fronit të Perandorisë Austro-Hungareze në Sarajevë të Bosnjës nga nacionalisti serbo-boshnjak Gavril Princip me 28 qershor 1914.

Në këtë konflikt mbarëbotëror të armatosur u përballuan dy fuqi të mëdha: Perandoritë qendrore (Perandoria gjermanike dhe Perandoria Austro-Hungareze) dhe nga ana tjetër Pakti i Trefishtë (me Mbretëritë e Bashkuara, Francën, dhe Rusinë). Lufta e Madhe filloi me 4 gusht 1914 dhe përfundoi më 11 nëntor 1918 me fitoren e Paktit të Trefishtë.

Lufta shkaktoi shpërbërjen e katër perandorive: Perandorisë Austro-Hungareze, Prusisë, Perandorisë Osmane dhe Rusisë. Gjermania humbi perandoritë koloniale dhe shtetet evropiane të Çekosllovakisë, Estonisë, Finlandës, Letonisë, Lituanisë, Polonisë dhe Jugosllavisë fituan pavarësinë.

Lufta e I Botërore shënoi mbarimin e rendit botëror që u vendos pas Luftërave Napoleoniane, dhe ishte një shkaktare e rëndësishme për shpërthimin e Luftës së Dytë Botërore.

Lufta e Dytë Botërore ishte konflikti i armatosur midis Aleatëve dhe Boshtit Nazist, i përbërë nga Italia, Gjermania dhe Japonia nga viti 1939 deri në vitin 1945.

Marrëveshja e Versajës në Paris, ngarkoi Gjermaninë me të gjitha fajet e luftës. Sanksionet që iu vendosën ishin të rënda, por Gjermania do të firmoste këtë marrëveshje. Inflacioni, shkëputja e territoreve, kushtet e këqija të jetesës, si edhe shumë arsye të tjera do shkaktonin fillimin e asaj që u quajt Lufta e Dytë Botërore.

Tensioni i madh dhe çështjet e pa përfunduara të Luftës së Parë Botërore, do bënin që vetëm pas 20 vjetësh të fillonte Lufta e Dytë Botërore[19]