HYRJE

Emri "Çamëria" vjen nga emri antik ilir i lumit Çamis, i cili përshkonte territorin e fisit antik ilir të Thesprotisë[1]. Çamëria bënte pjesë në Perandorinë Romake, para se të pushtohej nga Bizanti dhe në shekullin e XIII u përfshi në despotatin e Epirit. Në gjysmën e dytë të shekullit të XIV, ajo, u përfshi në despotatin shqiptar të Artës. Pas pushtimit otoman, në shekullin XV, ajo u përfshi fillimisht në sanxhakun e Delvinës dhe më pas në atë të Janinës. Në shekujt e XVII-XVIII, pjesa më e madhe e popullsisë shqiptare të Çamërisë veriore nga Konispoli deri te lumi Griqi- u shndërrua me forcë në popullsi myslimane, ndërsa ajo që banonte në jug të Greqisë dhe deri te Gjiri e Prevezës mbeti popullsi e krishterë ortodokse. Shqiptarët myslimanë të Epirit kanë qenë vazhdimisht në grindje me fqinjët e tyre të krishterë dhe kanë favorizuar myslimanët turq, kanë përfituar tokat më të mira, ndërsa të krishterët u detyruan të zinin toka më pak pjellore. Rajoni i Epirit ka pasur historikisht konflikte etnike. Sikundër vinte në dukje një nga vizitorët e fundit të shekullit të XIX: i gjithë vendi i toskëve ka qenë nën influencën e fortë të Greqisë dhe ishte e vështirë të thuhej nëse Epiri është grek apo Greqia veriperëndimore është shqiptare. Ndonëse në të folur përdoret dialekti jugor i shqipes, greqishtja kuptohet nga të gjithë.

Me shpalljen e pavarësisë së Shqipërisë më 28 nëntor 1912 shumë toka etnike shqiptare mbetën jashtë shtetit të sapo themeluar. Njëra nga krahinat që mbeti jashtë shtetit shqiptar më 1913 ishte edhe krahina e Çamërisë me qytetet kryesore Janinën, Prevezën, Artën etj. Këto qytete banoheshin kryesisht me popullsi shqiptare të besimit mysliman.

Krahina e Çamërisë shtrihet në pjesën jugperëndimore të Shqipërisë së Poshtme, nga gjiri i Prevezës e deri te lumi i Shalësit. Ajo ka një sipërfaqe prej rreth 4.000 km2 dhe me vijë bregdetare prej 100 km.

Më 10 maj 1909  Mustafa Kemal morri pjesë si shef i shtabit gjeneral të ministrit  të luftës Mahmut Shefket Pasha kundër kryengritjes shqiptare në Çamëri dhe krahinave tjera shqiptare që asaj kohe ishin të pushtuar nga Osmanët. Më 8 nëntor 1912 grekët e pushtojnë Salonikun[2] 

Gjatë luftës së I-rë Ballkanike, pasi ra qyteti i Janinës në duart e ushtrisë Greke më 6 mars 1913, nga Janina u shpërngulën mbi 2000 mijë vetë. Por shpërnguljet e popullsisë shqiptare nga Çamëria nuk përfunduan me kaq, në vitet në vazhdim pati shpërngulje masive.

Hartë e Shqipërisë etnike e vitit 1878. Qytetet e Çamërisë janë: Janina, Arta, Preveza, Konica dhe të tjera.[3]

PËRSHKRIMI I GJENDJES SË POPULLSISË ÇAME

NGA VITI 1928  DERI MË VITIN 1940

Një nga problemet e para që duhet të përballojë studiuesi për sa i përket prezencës së çamëve shqiptarë në Epir është përcaktimi i numrit të kësaj popullsie, të paktën gjatë gjysmës së parë të shekullit të njëzetë. Të dhëna zyrtare në lidhje me këtë temë i disponojmë që prej vitit 1928, kur u zhvillua në shtetin grek regjistrimi i popullsisë, i pari pas zhvendosjeve dramatike të popullsisë, të cilat shkaktuan edhe përplasjet e njëpasnjëshme luftarake në zonën e Ballkanit dhe natyrisht i pari pas mbërritjes së emigrantëve nga Azia e Vogël, u mundësua nga ana e pushtetit grek, u ndryshua përbërja etnike e popullsisë vendase. Për sa i përket periudhës përpara vitit 1928, të dhënat e pakta të besueshme që disponojmë na i jep Komisioni i Përbërë për Shkëmbimin e Popullsive, anëtarët e së cilit realizuan një udhëtim në të gjithë Epirin, në qershor të vitit 1928.[4] Sipas këtyre të dhënave, popullsia shqiptare myslimane e Epirit në atë kohë ishte rreth 20.160 banorë, të cilët jetonin të shpërndarë në 63 vendbanime (qytete dhe fshatra). Deri në atë datë, Nënkomisioni i Katërmbëdhjetë kompetent i Epirit, i cili ishte i ngarkuar me detyrën e këmbimit të popullsive, kishte shpallur si myslimanë të shkëmbyer gjithsej 2.993, të cilët kishin braktisur shtetin grek dhe ishin drejtuar për në Turqi. Këto janë dhe të dhënat e para që kemi në dispozicion për sa u përket myslimanëve shqiptarë të Epirit, të cilat siç rezulton dhe nga të dhënat që vijojnë, duket se gjenden shumë afër me realitetin. Në përputhje me rezultatet e regjistrimit të 15-16 Majit të vitit 1928,[5] në Epir banonin gjithsej 312.634 banorë, 17.008 myslimanë folës të gjuhës shqipe, të cilët pashmangshmërisht duhet të përkojnë me çamët. Ekzistojnë gjithashtu shmangie për sa i përket regjistrimit të popullsisë sipas besimit fetar dhe gjuhës. Kështu, në tabelën e renditjes sipas besimit fetar, myslimanët e Epirit janë 19.244 persona, por vetëm 17.029 deklarojnë si gjuhën e tyre amtare shqipen. Ka shumë mundësi që shmangia e vogël nga numri 17.008, që përfshihet në tabelën përmbledhëse të renditjes së popullsisë sipas besimit fetar dhe gjuhës i takon faktit se disa prej tyre deklaruan si gjuhë amtare shqipen, por si gjuhë të folur atë greke, një ndryshim që do ta ndeshim dhe më vonë, në regjistrimin e vitit 1940.[6] Sidoqoftë kjo popullsi gjendej kryesisht e përqendruar në krahinat e Thiamidhos (Filiaton) dhe Paramithias, që atëherë i përkisnin prefekturës së Janinës dhe në krahinën Margariti të prefekturës së Prevezës. Në përgjithsi, 57 myslimanë shqiptarë regjistrohen në prefekturën e Artës; 12.194 në prefekturën e Janinës (Krahina Janinë 637, Krahina e Konicës 87, krahina Paramithia 1.367, krahina Pogoni 247 dhe krahina Thiamidhi 9.856) dhe 4.757 në prefekturën e Prevezës (krahina Margariti 4.586, krahina Prevezë 139 dhe krahina Filipiadhë. Nga të dhënat e regjistrimit del gjithashtu se në atë periudhë ekzistonin 1.246 shtetas shqiptarë në Epir (21 në prefekturën e Artës, 1096 në prefekturën e Janinës dhe 129 në prefekturën e Prevezës).[7]

Duke ndërthurur ndërkohë informacionet që disponojmë dhe nga burime të tjera të së njëjtës periudhë, mundemi që me një siguri relative të vlerësojmë se numri afërsisht i 17.000 myslimanëve që flisnin gjuhën shqipe, i cili shfaqet në regjistrim shënon një rënie. Kjo sigurisht nuk lë përshtypje të veçantë, nëse dikush ka parasysh kushtet nën të cilat realizohet një regjistrim në vitin 1928,[8] kur shteti grek që vinte pas shumë peripecive të njëpasnjëshme dhe veçanërisht atyre luftarake të dhimbshme dhe interesohej drejtpërsëdrejti të rivendoste dhe të maste fuqitë e tij dhe të tregojë haptazi hegjemonizmin shovinist të tij. Atmosfera që ekzistonte nuk nënkuptonte domozdoshmërisht shfaqjen e lirë, pa pengesa dhe regjistrimin e ndryshueshmërisë.

 Një nga viktimat ishte popullsia me kombësi dhe gjuhë tjetër, të cilat kishin mbetur brenda shtetit grek. Është e sigurt se shumë prej banorëve të Epirit, që flisnin dy gjuhë, duhej të hezitonin që të deklaronin tjetër gjuhë përveç greqishtes. Kjo ishte dobësia bazë e regjistrimit të grupeve gjuhësore nga përfaqësuesit e shtetit, sepse është e njohur se shteti nuk njeh gjuhë tjetër nga ajo zyrtarisht kombëtare. Në këtë mënyrë, na duhet të konsiderojmë se i afrohen më shumë realitetit të dhënat që mbledhim nga raportet e regjistrimeve shërbyese të autoriteteve vendore të kohës drejt shërbimeve qendrore të cilat ishin ngarkuar me detyrën të mbledhin të dhëna që kishin lidhje jo vetëm me numrin e shqiptarëve myslimanë të Epirit, por dhe me vendosjet e tyre vendore, pozicionin e tyre ekonomik dhe shoqëror, shkallën e tyre të inkuadrimit në shoqërinë lokale dhe shfaqjet e ndërgjegjes së tyre kombëtare. Në përputhje me këto, pra, numri i shqiptarëve myslimanë që banonin në krahinat e Paramithias, Margariti dhe Thiamidhos, ishte 19.618 persona. Më konkretisht, 2.664 banonin në krahinën e Paramithias, 5.594 në krahinën e Margaritit dhe 11.380 në krahinën e Thiamidhos, të shpërndarë në 31 komunitete të pastra dhe në 21 komunitete të përziera myslimane. Është e qartë se këtu nuk përfshihen ata shqiptarë myslimanë të paktë në numër të krahinave të tjera dhe të qendrave të tjera qytetare të Epirit që ndërkohë regjistrohen zyrtarisht. Që prej asaj kohe, shifrat që jepen herë pas here nga burimet greke për gjithë dhjetëvjeçarin e 1930-ës janë pak a shumë të njëjta me të dhënat fillestare.[9]

      Kështu, në vitin 1932, Administrata e Përgjithshme e Epirit, duke mbledhur të dhëna nga krahinat lokale, i llogarit shqiptarët myslimanë në 19.135 ( 2.332 në krahinën e Paramithias, 11.427 në krahinën e Thiamidhos dhe 5.376 në krahinën e Margaritit) ndërsa në po të njëjtin vit nënprefekti i Thiamidhos flet për 19.437 myslimanë që banojnë në 55 fshatra gjithsej myslimane dhe të përziera.[10] Është për t’u theksuar fakti se shmangie tërheqëse nga këto të dhëna nuk shfaqin as vlerësimet më të besueshme dhe të qarta të vetë shqiptarëve të asaj periudhe. Në fillimet e vitit 1928, Feiz Lepenica, refugjat politik shqiptar i cili banonte prej vitesh në Janinë, në materialin e tij të zgjeruar, ku paraqiten me hollësi kushtet e mbijetesës të bashkëkombasëve të tij në Epir dhe problemet që përballojnë brenda shtetit grek, raporton se popullsia e asaj kohe ishte rreth 23-24.000.[11] Në vitin 1913, kur Epiri u bashkua me Greqinë, shqiptarët numëroheshin në rreth 40.000 afërsisht, por shumë prej tyre u detyruan të braktisin krahinën dhe të largohen drejt Turqisë ose Egjiptit, për shkak të masave represive që praktikuan në kurriz të tyre autoritetet greke, por dhe për shkak të indiferencës që tregoi qeveria shqiptare e asaj kohe për fatin e tyre.[12]

TETOVË, 2007