Ardita Hajdari: Deklarata Kushtetuese e 2 Korrikut

Rrethanat e përgjithshme në prag të miratimit të Deklaratës Kushtetuese

Demonstrimi i pakënaqësive të popullit shqiptarët të Kosovës në pranverën e vitit 1981, u përdor si mjet i rritjes së represionit dhe dhunës së politikës serbë ndaj shqiptarëve të Kosovës. Ardhja në pushtet me 1987, e elementëve nacionalist në Serbi do të përkeqësonte edhe më shumë situatën politike e të sigurisë si dhe atë ekonomike në Kosovë.

Politika zyrtare e Serbisë, në fund të vitit 1987 por edhe gjatë vitit 1988 e 1989, ndërmori aksionin duke organizuar debate për fillimin e ndryshimeve kushtetuese në Kushtetutën e Republikës së Serbisë, ku parashihej që të ju reduktohen të drejtat dy Krahinave Autonome në kuadër të Serbisë - Federatës së Jugosllavisë gjegjësisht KSA të Kosovës dhe KSA të Vojvodinës.

Në shumë qendra të Kosovës u organizuan debate për ndryshimet kushtetuese. Në krye të këtyre debateve u vunë elementet e pushtetit, të cilët bënin thirrje për ndryshimin e kushtetutës dhe që “garantonin” së shqiptarëve dhe të tjerëve nuk do të ju merren të drejtat kushtetuese.

Pasi u organizuan shumë mitingje dhe debate në tërë territorin e Kosovës nën masa të jashtëzakonshme me 23 mars 1989 i filloi punimet Kuvendi i Kosovës ku si pikë kryesore kishte miratimin e projekt-amendamenteve të propozuara nga Serbia, e të cilat projekt-amendamente parashihnin që të merrnin shumë kompetenca institucioneve të KSA të Kosovës.

Në këtë mbledhje pas shumë debateve u hodhën në votim projekt-amendamentet, ku Kuvendi i Kosovës i dha ‘’pëlqimin’’ ndryshimeve kushtetuese. Me këtë rast duhet theksuar se në mesin e 120 delegatëve të Kuvendit të Kosovës sipas dokumenteve, fotografive e incizimeve të kohës shihen që këto amendamente i kundërshtuan 10 deri 13 delegatë shqiptarë.

Më këtë rast po e ritheksoj një fakt se delegatët e Kuvendit të Kosovës te cilët votuan për ndryshimet kushtetuese nuk e quan në vende misionin që e kishin marrë nga populli, ata u instrumentalizuan dhe u vunë në shërbim të qarqeve të caktuara të politikës ditore serbe.

Pas pëlqimeve që u dhanë për ndryshimet kushtetuese nga Kuvendi i Kosovës, tashmë i kishte ardhur radha që këto ndryshime të miratoheshin edhe në Kuvendin e Serbisë i cili me 28 mars 1989 në një seancë të jashtëzakonshme dhe solemne miratoi projekt-amendamentet ku, amendamenti i 47-të, suprimoi Autonominë e Kosovës e cila ishte e siguruar nga Kushtetuta e vitit 1974.

Natyrisht se ndryshimet Kushtetuese u kundërshtuan ashpër nga populli shqiptarë në Kosovë, në shumë qendra të Kosovës shpërthyen demonstrata ku sipas bilancit të përgjithshëm si pasoj e dhunës së ushtruar nga ana e ushtrisë dhe policisë serbe u vranë dhe u maltretuan me qindra shqiptarë të pafajshëm.

Miratimi i Deklaratës Kushtetuese më 2 korrik 1990

Suprimimi i Autonomisë së Kosovës nga Kuvendi i Serbisë me 23 mars 1989 ishte sinjal i qartë së shqiptarëve Kosovës do të përballen me dhunë e terror. Shqiptarët e Kosovës ishin të vendosur që të vazhdonin rezistencën kundër okupatorit serb. Kështu më 23 dhjetor 1989, në Prishtinë u themelua Lidhja Demokratike e Kosovës ku në krye të saj u vu Dr. Ibrahim Rugova. LDK-ja ishte partia e parë politike me hapësirat e Jugosllavisë e që pranë saj tuboi pjesën më të madhe te popullit në Kosovë.

Delegatët e Kuvendit të Kosovës të dalë nga zgjedhjet e nëntorit të vitit 1989, u detyruan që natën ndërmjet 21 e 22 qershorit të vitit 1990 të ndërprenë mbledhjen e Kuvendit të Kosovës. Debati ishte tepër i ashpër sa që delegati Ryzhdi Bakalli (delegat shqiptar nga Gjakova), deklaroi se : ’’...si jemi kurorëzuar me Serbinë ashtu edhe ç’kurorëzohemi...”. Pas këtij deklarimi kryetari i Kuvendit të Kosovës Gjorgje Bozhoviq, e ndërpreu mbledhjen dhe më pas nga ana e delegatëve të të tri dhomave të Kuvendit të Kosovës arritën marrëveshje që mbledhja të vazhdohej më 2 korrik 1990. Por, duhet theksuar se nga 23 qershori e deri me 2 korrik 1990 patën tentativa nga kryetari i Kuvendit Gjorgje Bozhoviq që mbledhja që ishte caktuar më 2 korrik të shtyhet. Por delegatët e Kuvendit të Kosovës ishin të vendosur që mbledhjen ta mbanin më 2 korrik.

Një grup i delegatëve të Kuvendit të Kosovës 15 sosh, më 1 korrik 1990 në një mbledhje të mbajtur në shtypin e mbajtur të delegatit Skënder Skenderajt e rushqyrtuan tekstin e deklaratës kushtetuese të hartuar nga akademik Gazmend Zajmi. Gjithçka ishte përgatitur me kohë nga ana delegatëve shqiptar të Kuvendit të Kosovës. Delegatët e Kuvendit të Kosovës që në mëngjes ishin nisur në drejtim të Kuvendit. Por forcat e shumta ushtarako e policore-serbe e kishin rrethuar nga brenda dhe jashtë ndërtesën e Kuvendit të Kosovës e që ju pamundësoi delegatëve shqiptarë të hynin brenda dhe të mbanin mbledhjen e Kuvendit me kushte normale të punës. Por në pamundësi për të hyrë brenda ndërtesës delegatët e Kuvendit të Kosovës në kushte të jashtëzakonshme të sigurisë, u detyruan që mbledhjen e Kuvendit ta mbanin para shkallëve të hyrjes. Mbledhja filloi në ora 10:00, e cila i zhvilloi punimet nën drejtimin e Bujar Gjurgjealës (delegat nga Prizreni), i cili e hodhi në aprovim rendin e ditës ku një ndër pikat e veçanta ishte edhe miratimi i Deklaratës Kushtetuese. Pas aprovimit të rendit të punës, Muharrem Shabani delegat nga Vushtrria e lexoi Deklaratën Kushtetuese ku më këtë rast Kosova u shpall njësi e pavarur në kuadër të Federatës- Konfederatës së ardhshme Jugosllave.

$C:\Documents and Settings\shk\Desktop\2%20korriku.jpg$

Delegatët e Kuvendit të Kosovës të cilët miratuan Deklaratën Kushtetuese me 2 korrik 1990 dhe Kushtetutën e Kaçanikut me 7 shtator 1990 bashkë me ish-presidentin e Kosovës Dr.Fatmir Sejdiun me rastin e shënimit të 20-vjetorit të miratimit të tyre.

Ky dokument i rëndësishëm historik për shqiptarët e Kosovës, u nënshkrua nga 111 delegatë të Kuvendit të Kosovës dhe 3 delegat shqiptarë të cilët ishin të deleguar në Kuvendin Federativ.

Pas miratimit të deklaratës Kushtetuese të Kosovës nga delegatët e Kuvendit të Kosovës administrata dhe policia serbe ndërmori masa të reja kundër shqiptarëve. Fillimisht u suspenduan institucionet e tjera siç ishte Radio Televizioni i Prishtinës (RTP), gazeta “Rilindja” e cila në atë kohë botoi në gjuhën shqipe, si dhe institucionet e tjera arsimore-kulturore, ekonomike etj...

Delegatët e Kuvendit të Kosovës të cilët e miratuan Deklaratën Kushtetuese, në një mbledhje të mbajtur më 7 shtator 1990, e cila i zhvilloi punimet në Kaçanik, miratuan Kushtetutën e Republikës së Kosovës, e cila edhe është akti më i lartë juridik në shtete-ndërtimin dhe funksionalizimin e jetës institucionale në Republikën e Kosovës.

Deklarata Kushtetuese në rrethana të kohës shprehte qartë vullnetin e shumicës së popullit shqiptarë të Kosovës, për Kosovën shtet i pavarur e sovran. Deklarata Kushtetuese është edhe hapi i parë drejtë pavarësisë së Kosovës, pavarësi kjo që u finalizua me Lëvizjen paqësorë për çlirim si dhe kulmoi me luftën e Ushtrisë Çlirimtare të Kosovës, për tu realizuar e plot me 17 shkurt 2008, kur deputetet e Kuvendit të Kosovës shpallën Kosovën shtet sovran dhe të pavarur.

(Autorja është historiane dhe studente në studimet post-diplomike për Master në Degën e Historisë në Fakultetin Filozofik të Universitetit të Prishtinës)