|
Empedokli
rradhitet ndėr figurat mė tė
shquara tė filozofėve tė kohės parasokratiane tė shkollės sė
Parmenidhit. Ėshtė i influencuar nga tri idetė tė cilat edhe i
mėsoi, ata tė Pitagorės dhe besimet Orfeike; idetė Eleatike:
dhe ndikimet nga Herakliti. Mbron
tezėn e Njėshes dhe mėtej, pasiqė nxen edhe mėsimet
e vijuesve tė Pitagorės, pėrpilon kosmologjine e vet. Zjarri,
toka uji dhe ajri janė elementet qė formojnė ēdo gjė nė gjithėsinė
e paraqitur nė njė sferė ku bashkimi dhe ndarja e elementeve vihet nė
lėvizje nga dy forca tė vetme : Dashuria dhe urrejtja. E para ėshtė
forcė bashkuese kurse e dyta forcė qė sjellė ndarje. Pėrveē
interesit mbi natyrėn Empedokli merret me jetėn politike dhe ėshtė
mbrojtės i zjarrtė i demokracisė. Ėshtė poashtu i njohur si idhtar
i doktrinės sė migrimit tė shpirtėrave dhe si shėrues, gjė qė bėri
tė konsiderohet si hyjni nga bashkėkohanikėt e tij. Pėr tė vėrtetuar
pavdekshmėrinė e tij, por
mė tepėr nga krenaria joracionale, pas njė banketi ndėr besimtarė e
miq, dėgjon njė zė qė e thėrret dhe ai zhduket pėrgjithmonė. U
gjuajt nė flakėt e Etnės nga i ngelėn pa u djegur vetėm bronza e kėpucėve. Apotheozė pak edhe e
stėrritur por sidoqoftė, dėshira Empedoklit u plotėsua mė sė miri...
Pretendonte tė jetė Hyjni dhe i
pavdekshėm ( « Pastrimet »... unė kam arrdhur tek ju si
njė Perendi i pavdekshėm...) Kėtė e ariti gjatė jetės e
sidomos duke ju sakrifikuar Etnės. Kjo ishte dėshira e tij...
Empedokli fizikant dhe magjistar
Nė poemėn « Natyra » flet
pėr ushtrimin e forcės sė magjisė mbi ēdo gjė. Aty i
drejtohet nxėnėsit tė
vet Posanias me fjalėt:
«Ti do ti mėsosh tė gjitha ilaēet kundėr dhimbjeve dhe pleqėrisė.
Ti do tė qetėsosh vrullin e errėrave tė palodhshme
Pėr tė
mirėn e njeriut ti, kur do tė duhet, do tė bėshė qė thatėsia tė
zėvendsoj shiun dhe tė kundėrtėn».
Pėrndryshe te Empedokli qė nė fillim verejmė
vendosjen e materjes unike tė pėrhershme. Ēdo gjė e gjithkah ėshtė
rrėnjė e tė qenurit. Asgjė nuk vjen dhe asgjė nuk shkatėrohet.
Ēdo gjė qė ėshtė, ka qenė dhe do tė jetė. Katėr janė « rrėnjėt »
qė kanė egsistuar dhe do tė egzistojnė: Zjarri (nė formėn e
hyjnizuar Empedokli e quan Zeus), Uji, Ajri dhe Toka: kėto janė
bazat e Qenies dhe qėndrojnė nė gjithėsi dhe qė kanė madhėsinė e
tyre edhe pse ai nuk ka njohurinė e rėndėsisė sė tyre. Dielli dhe
yjet janė aty nga djithėmonė dhe nuk
ska ētė kėrkojmė jasht kėsaj. Tė gjithė kanė tė njejtėn
moshė. Kanė qenė gjithmonė dhe do tė jenė pėrēdoherė.
Shohim se nė njė mėnyrė Empedokli pranon
shumėsin e vetive tė spcifikuara tė pandryshueshme dhe spjegon pėrzierjen
e elementeve nėpėrmjet procesive
mekanike. Pėrzierja bėhet mes elementeve me afinitete tė pėrafėrta
dhe nuk ka asnjė lloj tranfsormimi. Lumenjt e mėdhej gjithashtu mund tė
kalojnė nėpėr pore tė ngushta (kėtu Empedokle bėnė hapat e para nė
fushėn e atomit). Toka mori lėndėt e shumta nga uji e zjarri dhe kėshtu
u prodhuan eshtėrat, tuli, dyelli dhe gjaku.
Principet dhe mekanizmi sipas sė cilit
prodhohen kėta pėrzierje dhe ndėrrime, janė dy veti (elemente) tė rėndėsishme:
Pėrēarja (armiqsia) dhe nga ana tjetėr: Dashuria (harmonia, gėzimi).
Tash shtrohet pyetja a ėshtė
Empedokle i bindur nė Njishen e materies apo pati tendenca tė ndėrlidh
idetė e shumėfishit
kaotik. A ėshtė pra Pėrēarja njė rrjedhė e Mėrisė dhe Dashuria
njė betejė kundėr mbretėrisė
sė Pėrēarjes ?
|