Te kjo letër filozofike dua të vërtetoj që, jo vetëm filozofia mund të zbërthejë joshjet e mundshme të ekzistencës, por dhe artet synojnë pikëpamjet mbi çështjen e ekzistencës shoqërore. Nëse filozofia pikëpamjet e veta i hedh me anë të njohjeve empirike, atëherë artet kryesisht flasin me gjuhën e intuitës, ose – gjuhës së veçuar. Një vepër arti e vërtetë është një shprehje e shenjtë që buron nga instinkti i lirë i gjenisë apo intuitës, ku priret të flasë për problemet e ekzistencës njerëzore, ligjësitë e botës, konceptet shoqërore në realitet dhe liritë individuale të njeriut. Shembuj të modifikuar kemi në letërsinë e shkrimtarit Alber Kamy, me protagonistin e romanit “I huaji”, Merso; pastaj te Franc Kafka, me protagonistin e romanit  “Procesi”, Jozef K. apo të Gregor, te romani “Metamorfoza”.

Tek “I huaji”, Alber Kamy na paraqet shkoqur mendimin e ekzistencës absurde të njeriut, ku kuptimi i jetës është individuale dhe me akte të përgjegjshme; ndërsa te “Procesi”, Franc Kafka na paraqet llojin tjetër te ekzistencës ku njeriu edhe pasi të përcaktohet nga formalitetet mund të jetojë i shthurur pa e ndier problemin si një qëllim kryesor, që në një mënyrë kërkon domosdo të gjejë problemin, ndërsa në anën tjetër harron të ndiqet pas rregullit të procesit të tij. Tek “Metamorfoza” Franc Kafka sjell personifikimin e vetvetes me personazhin Gregor, ku një ditë ky i fundit zgjohet nga gjumi për të kuptuar se është shndërruar në një insekt gjigant. Koncepti i arteve në njëfarë mënyre tregon ekzistencën e shoqërisë, dhe ligjësitë e botës se si zhvillohen gradualisht në kuptimin thelbësor. Veprimtaria shpirtërore dhe psikike të paraqitura në radhë letrash te natyra e shoqërive të transformuara, sot e kësaj dite shprehen në çdo vepër arti, ku diktohen hapat e hedhura dhe parimet universale mbi edukimin estetik të natyrës shoqërore sipas planit të Zotit. Thelbi i arteve kërkon mjeshtëri, dhe intuitë shpirtërore duke e pasuruar çdo vepër arti me shprehje dhe formë elokuente; ku artet në përgjithësi burojnë nga inteligjenca dhe shpirti implicit i mjeshtërit që e krijon. Të gjitha llojet e arteve në përgjithësi burojnë nga modeli për të na dhënë një fragment, një këndvështrim të jetës, një koncept bazuar nga realiteti njerëzor, gjithnjë me sajimin për t’i mundësuar njeriut lirinë dhe vullnetin për jetë. Sipas meje ekzistojnë:

- Vepra që krijohen me frymëzim hyjnor përbëjnë veprat e krijuara nga inspirimi intuitiv i gjenisë pa futur imagjinatën, por që sajojnë bindje apo atavizëm.

– Vepra që krijohen me frymëzim të vazhdueshëm përbëjnë veprat e krijuara nga shllime për mendime atavizmi, që mund të shërbejnë në hartimin dhe sistemimin e gjithë veprës pa futur intuitën e lirë të gjenisë.

Ndërsa veprat gjeniale të poetëve, piktorëve, skulptorëve, kompozitorëve janë të lindura nga arsyeja krijuese me motivin për t’i shërbyer të mirës universale, njeriut në veçanti, dhe shoqërisë në përgjithësi. Sepse nga thelbi joshës i tyre burojnë instinktet më të larta të natyrës krijuese, ku na mësojnë udhën e njeriut duke i respektuar dhe kodifikuar ligjet e natyrës. Një vepër madhore e letërsisë dhe artit paraqesin emocionin e brendshëm të një shoqërie civile, apo bindjen absurde të një autokracie që tenton me çdo kusht të pozicionojë vullnetin për pushtet ndaj një shoqërie të kujdesur shpirtërisht. Vepra të tilla me përmbajtje shpirtërore krijojnë edukimin estetik të njeriut dhe shoqërisë përballë ligjeve të kësaj bote të squllët. Prandaj, vepra të mëdha si të artit dhe filozofisë kurdoherë kanë paraqitur realitetin e shtypjes së egër të oborrtarëve, që u është imponuar dhunshëm shoqërive civile dhe personaliteteve kombëtare. Sidomos veprat e mëdha të filozofisë kanë dhënë mënyrën më intime të mundshme të edukimit të shoqërisë për sa i takon mendimit estetik, dhe kanë bërë të mundur të zhvillojnë idenë e njeriut duke e formuar deri në kulturën e njohjes ndaj njohjes së përgjithshme, madje dhe vullnetin për t’u pajisur me edukimin klasik të së vërtetës së pashmangshme. Në përgjithësi duke u ndikuar nga vepra të mëdha të letërsisë, artit dhe filozofisë, njerëzimi ka arritur drejt bindjeve intelektuale duke u ndikuar kujdesshëm në ide të reja progresive, të cilat mund të jenë si dashuria ndaj të bukurës, dhe njohja ndaj të vërtetës së pashmangshme.   

Shija klasike

Te njeriu, shija kontribuon në cilësinë e mendimit dhe edukimit estetik. Duke e përfituar dhe e njohur shijen, në radhë të parë njeriu nxjerr në sipërfaqe atë që ka më të virtytshmen, ndërsa nga pikëpamja vlerësuese futet në krijimin e natyrës krijuese. Shija klasike, fillimisht është e lindur, pastaj dhe mund të përfitohet sipas planit të përvojës krijuese. Shija përcakton vlerën e një njeriu në kuptimin ideo-estetik. Shija klasike duhet kuptuar si: - një vlerë e ngritur shpirtërore e cila mbetet e pavdekshme në art, por edhe në çdo lloj krijimi tjetër. Nga sfondi autentik, për të treguar në sipërfaqe atë që, njeriu ka më të ngritur, shija klasike kërkon të jesh i pajisur me dhunti shpirtërore, dlirësinë, fisnikërinë dhe artin e të menduarit. Kërkon prirje, pastaj hap mesazhin për paqë të perhershme, e cila shpreh një vullnet të largët me mendimin. Mirëpo, për të ngritur një letërsi apo një art me shpirt krijues që më pas të ekzistojë autentike, më parë duhet një natyrë të shijes klasike duke çuar aktet shpirtërore drejt sjelljeve intelektuale. Klasikja kërkon një shpirt të bukur pa iluzione, një shpirt që është i prirur drejt progresit dhe mundësive më të mprehta për të pohuar ekzistencën e të vërtetës. Kjo shije kërkon madje të ndërlikuarën ta bëjë të thjeshtë, vërtetë të thjeshtë, duke mos thyer rregullat e ngurta të saja. Rrallëherë një shije e tillë do të kishte fatin e mbarë të lindte te ndonjë shpirt human i zgjedhur nga natyra, tek i cili, më pas do të shërbente si arma më e fortë e tij drejt udhës vetjake... Megjithatë, në këto kohë moderne, vështirë se mund të rezultojmë shije klasike në veprimtarinë dhe kulturën tonë shpirtërore. Kemi një realitet të hidhur, me një ekonomi fatale që njerëzit janë shndërruar drejt joshjeve fundamentale për të mbijetuar ekzistencialisht, kemi një shoqëri civile me komplikim të proceseve psikologjike, një konkurrencë me njohje delikate ose të krisura që kanë dhënë rezultatin me korrespondencë për të pasur një shije klasike të natyrës krijuese. Jetojmë në një kohë të brishtë, ku progresi dhe motivet për një jetë mondane janë gjithnjë në degradim, madje ku janë ftohur logjikisht trajtimet e jetës në teatër e në politikë. Po ndodh në ndërgjegjet e tyre një krisje e vërtetë morale dhe shpirtërore.

Gjenitë, shija klasike, e bukura në artet plastike lindin të mëvetësishme ku më vonë natyra e krijuesit vendos të krijojë arsyet imagjinare me modelin për të qartësuar efektin kundër absurditetit të kësaj shoqërie që ka rënë brenda realitetit. Pikërisht kjo thjeshtësi për të ngjizur të vërtetën dhe veprimin e akteve psikike, me shijen klasike së vepruari brenda tangon drejt një vepre cilësore që do të mbahet mend për dekada më radhë. Ky thjeshtëzim i të ndërlikuarës është arti i të krijuarit. Me modelin e thjeshtëzimit, klasikja tejkalon së pushuari ndjenjat dispeptike, hedonizmin, depresionet e ndryshme psikologjike... Klasikja është intimiteti i çdo lloj krijimtarie që kapërcen nevojat e ndjenjave dhe shpirtrave të vobektë. Ajo të mbërthen në idealizmin me përmasat e njohjes së botës, gjithnjë duke të shkruar brenda fatit tënd dy nocionet e botës: pesimizmin si realitet i hidhur, por i domosdoshëm, dhe optimizmin si realitet i përhershëm. Shija klasike është estetike për nga vullneti shpirtëror, e prodhuar nga stili unik i natyrës, ku është tepër vështirë të përfitohet nga format e ndryshme shoqërore, por ajo mbetet pragmatike që lind brendapërbrenda shpirtit njerëzor. Në disa raste, shija klasike është dhunti hyjnore, e aftë të depërtojë brenda shpirtit të njeriut me formësimin për të pohuar mbi njohjen e ekzistencës së përsosur; hera-herës të mundëson të shkëputesh nga vuajtja; e duke futur brenda dëshirave dhe inspirimeve atë që quhet motivi dhe vullneti për të bërë punë të mëdha siç janë: - triumfi mbi dashurinë e vërtetë, - arsyeja mbi njohjen e krijimit të Universit, - natyra si provë e individualitetit hyjnor, - aftësia për të njohur mbi thelbin negativ të kënaqësisë. Shija klasike dhe shpirti i ndërtuar prej arti mbeten shprehje individuale me origjinë shpirtërore që ndryshojnë natyrën njerëzore në formatin tepër njerëzor. Shija është element i brendshëm te njeriu, i krijuar sipas një metode të shenjtë në natyrën krijuese për të ndryshuar konceptin e shoqërisë. Ajo është një vlerë e lindur, që sendit mund t’ia japë vlerën e mundshme të papërsëritur ndonjëherë, prandaj, një shije e bukur dhe inteligjente mund të ndryshojë kuptimin e arsyes, dhe zhvillimin e inteligjencës te njeriu si natyrë krijuese. Metoda për ta transformuar shijen në stade edhe më të ngritura emocionale, fillimisht duhet arsye të shëndoshë që është e pajisur me njohjen e realtë, dhe e shkëputur nga çdo vullnet i dyshimtë. Kjo arsye e pajisur me njohje të sigurtë, krijon shijen për të pasur efektin e të njohurit të sendit në thelb inteligjent, dhe kështu sistematizimi e formëson shijen klasike si natyrë krijuese dhe e pavdekshme ndonjëherë.

NGA I NJËJTI AUTOR:

●Absurditeti i botës
●Bota si sprovë mistike
●Kur heshtja hesht
●Letra filozofike
●Politika
●Pushteti në depresion
●Mbi artet
●Mbi lirinë
●Mbi vullnetin
●Njeriu filozof
●Njeriu i shkencës
●Sa shpirtra fshehim ne?
●Skicë mbi filozofinë
●Shpirti

Ballina