Çdo qenie e gjallë që lëviz, jeton dhe ushqehet, bart me vete shpirtin në formën më të fshehtë të mundshme. Parimi i shpirtit duhet të mendojë mbi vullnetin për jetë ashtu që, në thelbin e tij të mos ketë asgjë nga nevoja materiale, por të burojë nga instinktet më të larta shpirtërore, ku qëllimi për të përmbushur misionin hyjnor të arrijë te e vërteta dhe njohja mbi arsyen njerëzore. Arsyeja jonë shpirtërore i përgjigjet mendimit të krijimit të botës, ndërsa aplikimi i mendjes sonë nxjerr faktet nga përvoja shpirtërore. Mirëpo, një arsye e kulluar nga gjykimi mund të arrijë të shohë parimet e njohjes njerëzore që janë përtej së mirës dhe së keqes, me kuptimin për të drejtuar imazhin e sjelljes dhe ndërgjegjes njerëzore. Një arsye e kulluar dhe një shpirt i arsyeshëm është një shprehje që argumenton udhën e përjetshme të njeriut. Që të dyja këto janë të ngarkuara të vërtetojnë udhën drejt një përjetësie absolute, sepse arsyeja dhe shpirti janë të virgjër, të pa hulumtuar ndonjëherë nga angazhimi i mendjes së njeriut. Aplikimi i mendjes së njeriut nuk ka mundur të nxjerr deri më tani njohjen e kuptimit të arsyes dhe shpirtit, por vetëm vullnetin e tyre të përfaqësuar. Kur po zbërthejmë joshjen e panjohur të shpirtit, arsyes dhe mendjes te njeriu, fillimisht duhet kuptuar njeriun si pasojë e një misteri të pashmangshëm të udhehequr nga ideja për të vepruar mbi individualitetin e tij. Shpirti frymëzon njohje, madje deri në besimin në Zot ngase misioni tij është i gjithëpushtetshëm, ku tejkalon gjithë idealizmin jetësor ndaj përpjekjeve për të besuar të vërtetën. Ai është i frymëzuar nga qielli, dhe pason rregullin qiellor te njeriu duke i vëzhguar veprimet psikike që, sajojnë deri te akte të ndryshme morale. Shpirti, si misiticizëm klasik ka lindur si nevojë e kësaj ekzistence me pretendimin duke ia kthyer njeriut besimin absolut ndaj botës absurde, dhe tekefundit udhëtimin drejt absolutes në botën e përjetësisë. Shpirti është i pavdekshëm, nuk sajohet me asgjë materiale, thjesht mbetet një frymë hyjnore e pashmangshme përtej çdo të mete fizike. Shpirti nuk ka asgjë tjetër, përpos hyjnores; që është i shkëputur nga çdo vullnet dhe edukim tjetër estetik. Shpirti është tërësisht i thjeshtë, pa komplikime, i përhershëm dhe nuk mund të përkufizohet, sepse është përtej mistikës dhe misterit. Gjithsecili mendimtarë është shtyrë me përvojën e tij intelektuale dhe shpirtërore drejt mendimit të përgjithshëm, me të vetmin botëkuptim që të formojë përkufizimin e pashmangshëm për shpirtin dhe pamjen estetike të tij, por misterin që Zoti ia dedikoi shpirtit të njeriut mbeti pafundësisht një koncept hyjnor, ku mendja e mendimtarëve shpeshherë ka qenë e diskutueshme.

Shpirti ndahet në shpirt të arsyeshëm dhe të pa arsyeshëm. Një shprehje pa nocionin e shpirtit të arsyeshëm nuk mund të kemi modelin e një filozofie moraliste. Unë mendoj se, gjithçka që shpirti lidhet me njohjen dhe të vërtetën paraqet esencën e një shpirti të arsyeshëm. Veprimet tona që krijojnë imagjinatat mund të realizohen sipas disa ligjeve të intelektit, dhe se shpirti është përjetësisht i lirë, por manifestohet me veprimin kundrejt imagjinatës në mënyrë krejtësisht pasive. Shpirti ndikohet sipas veprimit të mendjes, ndërsa mendimet sipas arsyes. Një mendim i shprehur pa arsye është një veprim i mendjes heretike, pa koncept njerëzor. Ndërsa mendimet e shprehura nga arsyeja e kulluar dhe nga plani i përvojës janë shprehje e një koncepti intelektual të frymëzuar prej një shpirti elastik. E gjithë sistemi njerëzor është i ndërtuar në atë mënyrë që të funksionojë sipas një ligji të rreptë, ku i gjithë sistemi shfrytëzohet me njëri-tjetrin si një qëllim njerëzor, ndërsa ai shpirtëror si qëllim hyjnor.

 Gjeniu

Gjeniu është i pajisur sipas një kushti mendor, që gjërat ose mendimet e mëdha t’i shquajë me anë të intelektit, por të shkëputur nga vullneti. I shkëputur nga vullneti sepse ka të zhvilluar traktatin e intelektit krahas pushtetit të vullnetit, me ç’rast intuita e tij ndodhet në epërsi të lartë. Njohja është nocioni që e kultivon botën e madhe të gjeniut, dhe pikërisht kjo njohje sipas prirjes nga arsyeja e kulluar vjen deri te tejkalimi i mendjes në formën e gjeniut. Ai mediton në formën më të lartë mendore, dhe po kjo formë e lartë mendore shquan njohjen si akt më i lartë i natyrës. Ai është i prirur të kap një botë të madhe, dhe ta shquajë në përgjithësi ekzistencën e botës. Gjeniu nuk ka shoqëri, sepse nuk e gjen veten aty, por e  gjen në librat e gjenive që ia kanë lënë, pikërisht për këtë ai është në shërbim të gjithë njerëzimit. Edhe përse gjenitë kanë qenë të kundërshtuar dhe përbuzur nga gjithë njerëzit oborrtarë, duhet kujtuar se ata megjithatë, kanë pasuruar njerëzimin me kryevepra ideale dhe u kanë lënë shumë gjëra të bukura këtyre. Ai nuk mund të durojë një padrejtësi qoftë shpirtërore apo mendore, mbase natyra e tij qëndron lartë, drejt humanizmit dhe asaj që quhet ndriçimi i shpirtit. Ai është model që krijon, dhe lind si i tillë - gjeni, ndërsa njerëzit e thjeshtë mund të ndodhë të shndërrohen nga njohja e herëpashershme në diçka më të ngritur. Gjenitë, brenda shpirtit dhe mendjes së tyre kanë një gof të mistershëm, që vërtetojnë në besimin në njohje. Shpirtrat kanë vobektësinë e zakonshme, ndërsa gjenitë janë të pajisur me një fuqi mendore të jashtëzakonshme, ku nëpërmjet arteve të bukura, vendoset dhe rregullohet statusi i gjenisë!

Gjeniu i prirur për të ndryshuar botën, nocioni shpirtëror i tij është një tirani inteligente e kohës, ku vetëm ai mund të dijë të përshtatet midis së keqes dhe së mirës. Pastaj besimi në vetvete i përfaqësuar nga dija për një botë më të vrojtuar sa na paraqitet në realitet, aftësia e pazakontë për të ndryshuar rregullat e Unit, në radhë të parë burojnë nga një shpirt i madh dhe i lirë. Ai përpos që është njeriu më i lirë i botës, përpara çdo rreziku është i gatshëm të sjell çdo lloj intelekti që kapërcen vetveten e tij krahasuar me intelektin në masë. Në një mendje të ngritur intuitivisht krahas turmës, asnjëherë nuk do të mund të mbijetonin idetë për rastësinë dhe fatin e jashtëzakonshëm, sepse rastësia dhe fati nuk janë ndërtuar në ambicjet e karakterit të gjenisë. - A nuk është një e vërtetë e pashmangshme e tij që udhëton drejt vetvetes me mendimin që të ndryshojë rregullat e ngurta të shoqërisë regresive, duke i përshtatur me modelin e tij drejt ndryshimit shpirtëror? Dëshira e tij e madhe për të synuar drejt lirisë së fjalës, vullneti i tij i madh për të kërkuar të vërtetën që me pasion të ndryshojë që në thelb idetë e konceptit shoqëror.

Ai është padyshim që vendos mbi historinë e popujve, dhe në mos tjetër mbetet inspirimi i botës që përsëritet në çdo kohë. Nga njohjet dhe vrojtimet e tyre është parë se është më i vetmuari, më i rralli, më absurdi përgjatë të menduarit mbi arsyen e kulluar, dhe ndërkohë një revolucionar i aftë që synon të arrijë vetveten në kultin më të lartë të mundshëm duke e njohur botën. Të ndryshosh rrezikun e madh duhet të jetë një punë e vështirë për ne njerëzit e thjeshtë, por jo dhe për gjenitë. Ndërkaq, filozofia dhe përvoja jetësore na kanë mësuar, se gjeniu ka talentin si dhuratë nga Zoti. Këtë e përcakton fati individual ku Zoti është përcaktuesi i fatit tonë jetësor, ndërsa ne duhet ta luajmë atë.

Gjeniu është prirja shpirtërore që lind nga një aftësi mendore e lartë ku nëpërmjet arsyes së kulluar vendos rregullat e arteve të bukura. Çdo vepër e krijuar nga arsyeja që orientohet drejt njohjes kritike mbi veprimtarinë e përgjithshme, padyshim që është mjet i veprës së gjenisë. Veprat e liberalizmit dhe empirizmit, të racionalizmit, dhe iluminizmit njëherësh janë drejtime që mundësojnë përparimin e shoqërisë në shkallë intelektuale, duke u nisur nga përvoja për njohjen e sendit prej formave të përgjithshme në të veçantë. Veprat e tilla të gjenive nxjerrin mësime për t’iu shmangur çdo dyshimi mbi kuptimin e natyrës dhe ligjeve të saj, prandaj dhe paraqesin udhën drejt ndryshimeve shoqërore, ku sistemi inteligjent vë forcën mendore të gjenive në kohë të largët për të ndërtuar njohje e sendit në kuptimin e brendshëm. Të gjitha krijimet gjeniale qofshin veprat e arteve të bukura, madje dhe ato të filozofisë zbatojnë arsyen në veprimet e vendosjes së rregullave në natyrë, me pikëpamjen që të motivohet mendimi dhe kultura në pikën më iluministe të shoqërisë. Krijimet e arteve të bukura ose të filozofisë, nëse ndodh të paraqiten me arsye të kulluar në veprimet e vendosjes së rregullave në natyrë, atëherë mund të kemi shfaqjen e krijimeve me aftësi të natyrës krijuese, që në të shumtën e rasteve lidhen me talentin si dhunti natyrore.

NGA I NJËJTI AUTOR:

●Absurditeti i botës
●Bota si sprovë mistike
●Letra filozofike
●Politika
●Mbi artet
●Mbi vullnetin
●Skicë mbi filozofinë
●Shpirti



Ballina