Pasqyra:

1. Mendimi racional
2. Mbi egzistencën njerëzore
3. Arsyeja logjike e ekzistencës sonë
4. Udha e misionit njerëzor
5. Udha jonë intelektuale
6. Qëllimi i botës dhe i njeriut

Mendimi racional

Mendimi racional është veprimi i mendjes i bazuar nga arsyeja jonë e idesë së brendshme që kalon nëpërmjet shqisave, duke e materializuar idenë ndërmjet ideve që i kemi pajisur me traktatin për intelekt, kështu derisa mendimi i përfituar nga arsyeja e kulluar të vije deri te njohja intelektuale. Të menduarit racionalisht burim të vetin e ka nga filozofia racionaliste të bazuar nga arsyeja e pastër. Filozofia racionaliste shpreh aftësinë e mendjes së shëndoshë që të shqyrtojë botën me autoritetin e arsyes, kështu duke përfituar njohjen përmes njohurive të veta, dhe vrojtimet e shqyrtuara nga arsyeja, të vërtetohen në konkludime dhe vlerësime logjike, që në thelb janë të sigurta dhe të drejta. Konsideroj se mendimi racional është të menduarit me arsye, pra pikëpamje e të menduarit shpirtëror, që kryesisht mendimi zë fill nga instancat më të larta të idealizmit të ideve, duke u nisur nga shqyrtimet e natyrës njerëzore deri te njohuritë e fshehta të universit. Jam thellësisht i bindur që, nëse arsyeja nuk do të ketë autoritet për të njohur të fshehtat e të vërtetës, atëherë njohja nuk do të përfitohet prej një logjike shpirtërore, por ajo do të mbetet e mangët, pra meskine. Vlerësoj se, arsyeja më parë duhet të ketë autoritetin e të vlerësuarit apo të gjykuarit drejtë të së vërtetës, mbase në të kundërt, një arsye e plogësht vështirë se do të shkonte aq larg, sa të çmonte të njohurit e botës me konkludime të drejta. Autoriteti i arsyes është i rëndësishëm për të menduarit tanë, sepse përmes saj dallohen tiparet më të fshehta të së vërtetës. Sipas arsyes së pastër, e konsideroj natyrën se është funksion inteligjent i lëvizshëm, i përbërë nga grumbuj thërrmiash materiale, të cilat veprojnë sipas një kushti absolut, dhe si e tillë është e pandryshueshme, pra eksperiencë natyrore e pagabueshme. Për t’iu përshtatur kësaj eksperience të pagabueshme, e cila është e lëvizshme sipas një të drejtë natyrore, kërkon arsye kritike, e cila është ndërtuar më herët nga baza e gjykimit të drejtë, dhe si pikënisje praktike ka ta bëjë njeriun zotërues apo njohës i natyrës. Filozofia racionaliste, si teori njohëse e botës është shprehje e të menduarit praktik, që njeriut i jep pushtet të zgjeruar për ta zotëruar natyrën deri në njohjet më të fshehta, dhe në të njëjtën kohë i mundëson të qeverisë me planin e natyrës. Kjo do të thotë se njeriu duke bartur autoritetin e arsyes në sistemin e tij intelektual mund të bëhet zotërues dhe njohës i natyrës, dhe këtë njohje, ai e konsideron si gjykim praktik për të mirën e tij shpirtërore dhe materiale. E mira e tij shpirtërore është arsyeja, ndërsa e mira materiale është qenia. Të menduarit duhet të jetë mendim i vetëdijshëm, që realisht të jetë i aftë të sjell dobinë e ideve për të mirën e mendjes, e cila duhet të shtyjë veprimin e saj intuitiv drejt njohjes. Njohja e gjësendit të vërtetë arrihet nga arsyeja apo mendja e edukuar nga shkencat dhe artet e bukura, ngase njohja gjithnjë lidhet me vullnetin e mendimit të vetëdijshëm. Ndërkaq, arsyeja si aftësi intelektuale për të shquar të vërtetën e sendit dhe substancën fut bindjen e mendimit racional për të përfituar njohjen. Çdo njohje në botë përkon me arsyen e pastër, sepse ndryshe, pa arsye vështirë se do të mund të shqyrtohej eksperienca e pagabueshme e natyrës. Shqisat luajnë një rol të veçantë në sistemin inteligjent të njeriut duke i dhënë mundësinë reale të kuptimit të njohjes, idesë, mendimit, substancës, materies, shijes, psikikës. Që të jetë në formësimin intelektual të njohjes së vërtetë, më parë mendimi duhet të bartet te shqisa për t’u perceptuar, sepse vetëm kjo e fundit shqyrton vlerën e brendshme të diktuar kah njohja. Njohja përfitohet nga shqisat, sepse këto të fundit perceptojnë pamjen, vërtetësinë, formën për t’u njohur në kuptimin e duhur të sendit. Shqisat i mundësojnë vëmendjes sonë të jetë e prirur për t’i diktuar e njohur gjësendet në natyrë, madje dhe duke i perceptuar lëvizjet e natyrës gjer në funksionimin e vetëdijshëm të lëvizjeve, që në thelb janë krejtësisht absolute. Pa ndijim dhe arsye nuk ka mendim racional, po as dhe të vetëdijshëm. Sepse ndijimi dhe arsyeja, i ndihmojnë mendimit të jetë më i sigurtë, që konkludimet të rrjehdin sipas një plani të logjikshëm. Çdo ide apo mendim që pretendon të jetë i pajisur me sigurinë e njohjes së sendit, më parë duhet të kalojë në shqisa që të vërtetohet nga arsyeja e shëndoshë, sepse shqisa jep efektin ndijor të mendimit gjer në përvojën e arsyes njerëzore. Përpos shqisës që të kthjellojë mendimin në vëmendje të arsyeshme kërkohet edhe arsyeja kritike në ide, sepse nëpërmjet arsyes më lehtë mund të arrihet deri te mendimi racional. Mendimi racional duhet të shqyrtojë dhe hulumtojë idetë tona në lidhshmëri me idetë e reja duke i përfituar nga bindja esenciale në arsyen e mendimit njerëzor, dhe kështu të menduarit racional paraqet këndvështrimin e njohjes së botës nëpërmjet mendjes dhe arsyes. Sepse mendja apo arsyeja mund të jenë në gjendje shkencore të kuptojnë ligjësitë e botës, pra njohjen gnoseologjike në mënyrë thelbësore dhe të domosdoshme. Një mendim duhet të jetë ide shkencore, pra gjurmim thelbësor që ta shquajë të vërtetën, dhe gjësendet e kufizuara në natyrë për të pasur një shqyrtim më të qartë të njohjes së natyrës. Se vetëm mendimi racional ndikon në krijimin e ekzistencës sonë duke i dhënë gjithçka që i duhet. Mendja si ndijim i përgjithshëm përcakton vlerën intelektuale të njeriut, varësisht nga idetë, që është ndërtuar sipas planit të përvojës shkencore. Shqyrtimi i gjësendit dhe i substancës së thjeshtë, në këtë rast e quaj njeriun, dhe shqyrtimit të substancës kolektive, ku në këtë rast e quaj shoqërinë, të cilët nuk ndryshojnë në thelb, por që modifikohen nga orientimi i domosdoshëm i eksperiencës natyrore. Mendimet racionale sajojnë të vërtetën si kushti ynë i domosdoshëm, ku përfytyrimet e objektit me anë të arsyes së kulluar i shmang idetë e pasigurta nga ndikimi i mendimeve irracionale. Pas shmangieve të ideve të pasigurta nga psikika, atëherë mendimi racional krijon modelin e natyrës që shpie në njohje. Kjo njohje është mendimi racional që buron nga arsyeja e pastër. Që mendimi të jetë racional, pra i pastruar nga substancat e dëmshme, në plan të parë duhet të shmanget çdo ide e krijuar nga sistemi i reminishencës, për shkak se, kjo e fundit humb paraqitjen e idesë progresive drejt arsyes së pastër, që fundja, të përkojë me mendimin racional. Ky mendim racional, veç tjerash kërkon kujtesë të vëmendshme, që më lehtë e më shkoqur të mund t’i shquajë lëvizjet e natyrës, si dhe përmes mendimit të zhvilluar ta orientojë shkencën në progres e sipër. Shkenca ndihmon në vrojtimin e natyrës duke e kthyer njohjen e lëndës për të mirën e njerëzimit. Sipas mendimit racional bazohemi të krijojmë idetë, pastaj nëpërmjet psikikës i vëmë në lëvizje, dhe nga të vërejturit e vëmendshëm do të arrijmë te njohuritë e reja, që përmes shkencës do t’i zhvillojmë kah e mira e përgjithshme. Shkenca pa mendimin racional është e thatë, e pasigurt në vrojtimet e reja, sepse nuk mund të hulumtojë as me metodën e krahasimit, as me metodën eksperimentale, ngase lëndët e natyrës nuk vërehen pa ndihmën e mendimit dhe logjikës së shëndoshë. Konsideroj se mendimi racional është shërbimi më i mirë i shkencës që vrojton natyrën dhe universin. Idetë e sajuara, të cilat ndikohen nga sistemi i reminishencës nuk bëjnë asgjë tjetër, përveç se e mjegullojnë dhe e bëjnë të pafuqishme vëmendjen njerëzore duke e kthyer psikikën në krijimin e mendimit irracional. Kjo do të thotë se mendimi racional, mes tjerash kërkon të jetë i vetëdijshëm drejt një sistemi inteligjent, dhe psikika të ketë zhvilluar normalisht kujtesën, sepse dhe kujtesa ndihmon në paraqitjen e mendimit të shëndoshë.

Njeriu është i vetëm madje, dhe i veçuar në këtë pjesë të kësaj bote të lëngshme për të cilën është i prirur të jetojë, dhe t’i përshtatet ekzistencës së tij ndaj ambientit që e rrethon. Ne jemi të detyruar të ndërtohemi prej një arsye të shëndoshë, për faktin që t’i shquajmë sa më qartë e më shkoqur objektet e natyrës njerëzore të cilat na preokupojnë, si dhe të ndërtojmë pamjen tonë të vërtetë, me qëllim që të jetë funksional lidhshmëria e vullnetit me vetveten tonë. Ose do të kultivojmë artet dhe shkencat që të jemi të ngritur shpirtërisht, ose do të kultivojmë jetën e shfrenuar pa futur brenda ngritjen shpirtërore, e cila na çon drejt skllavërimit të gjendjes së përhershme. Edhe njeriu prej njeriut dallon nga arsyeja dhe intelekti midis tyre, sepse jo çdoherë arsyeja dhe intelekti kanë të njëjtin potencial intelektual për t’u shquar ndërmjet veti. Arsyeja dhe intelekti te njeriu, në rend të parë kalojnë në shqisa, që më pas zhvillohen në sistematizim racional duke u shquar në përvojën e mendimit për t’i njohur më qartë dhe më gjerë substancën dhe sendet në natyrë. I gjithë ky sistematizim i natyrës bëhet në kuadër të vullnetit të njeriut për të krijuar udhën e tij stabile që e çon në përjetësimin e mendjes së shëndoshë. Ndonjëherë natyra qëndron në një skaj indiferent me natyrën tonë njerëzore, dhe mundohet sa më shumë të bëjë punën e veprimit transit të caktuar nga vullneti i jashtëm, pra vullneti hyjnor, që në të shumtën e rasteve cilësohet si veprim jashta shqisave tona. Ky veprim transit i natyrës as e kontrollon, as e modifikon në interes përshtatjeje, por mbetet si i tillë. Megjithëse veprimi transit i natyrës është brenda njeriut, pavarësisht që nuk mund ta përshtatim në interesin tonë të përgjithshëm. Udha e vetme për t’u përshtatur me veprimin transit të natyrës është që ta shkrish veprimin e tillë në njohje të sigurtë. Ne jemi të prirur të ekzistojmë sipas metodës së domosdoshme të ekzistencës, si dhe të përballemi me ligjet që saherë nxitin akte absurde mbi shpirtin dhe arsyen njerëzore, madje, ndonjëherë na imponohen në psikikën tonë pa dëshirën dhe vullnetin tonë. Thjesht duhet të mendojmë qenësisht mbi trajtën e kësaj rrjedhjeje të botës, nëse duam të jemi të vëmendshëm ndaj veprimeve psiko-fizike, ose të gjejmë udhën e zgjidhjes që mund të na orientojë drejt jetës më të lumturuar, edhe pse kjo botë është e ndërtuar nga kushti i teorisë joreale, që në thelb e bën të pamundur ekzistencën e të qenurit i lumturuar. Shkaku rrjedhës i të qenurit mos i lumturuar me veprimet tona psikike dhe morale ndikohet nga mungesa e lirisë së mendimit në kohë, ose nga ekzistenca e pasigurtë e njohjes në shkencë që imponojnë raste absurde duke na ngushëlluar veprimet tona në jetën reale. Duhet kërkuar mendimin racional, pra sigurinë e psikikës sonë, që ta thellojmë brenda vetes sonë si mjet për ta nxjerrë njohjen dhe kuptimin e vërtetë të jetës, duke e thjeshtuar apo përshtatur veprimin transit të natyrës brenda psikikës sonë. Nëpërmjet mendimit intelektual do të arrijmë të ndryshojmë ekzistencën e botës joreale me pikëpamjen që të duket në favorin tonë të përvojës reale, sepse kështu, pra nëpërmjet mendimit të vërtetë ne do të përshtatemi me rregullat e lëvizjes së natyrës. Ne jemi pamja e brendshme e vullnetit të një Zoti të ditur. Ne veprojmë në përshtatje indirekte sipas rregullit natyror të përcaktuar më herët nga idetë e Zotit. Ne jemi skeptik, sepse duam të shfaqim tendencën për të vërtetuar pamjen tonë me arsyen e të menduarit kritik duke nxjerrë të vërtetën nga shkaku te pasoja. Jemi një vepër e provuar mirë nga sistemi inteligjent i Zotit për të cilën ne, në këtë botë prej llumi po dëshmojmë vetitë e një morali të rregulluar nga ligji natyror i Zotit për të mirën tonë të përhershme, si dhe kuptojmë thelbin e brendshëm të këtij realiteti të përsëritur. Ne jemi dëshmia e fundit e kësaj ekzistence absurde për të cilën, ne njerëzit do të qeverisim botën, dhe së fundmi do të jemi të detyruar ta lëmë këtë botë sa të marrë, po aq dhe mizore. Kjo është një provë e fundit që ne trashëgojmë duke paraqitur kushtin e duhur të ekzistencës sonë drejt njohjes. Njeriu me njohjen e sigurt përmbush standartet e tij njerëzore të përcaktuar më herët nga Zoti, dhe këtë njohje njeriu duhet ta përfitojë madje dhe ta aplikojë rreptësisht, ngase është në të mirën e tij. Jemi të rekomanduar që ta njohim të vërtetën, ose ta tejkalojmë vetveten në shërbimin më të mirë të mundshëm, për shkak se në këtë botë lidhet gjithçka me përgjegjshmërinë e veprimeve njerëzore, ku dhe faji dhe triumfi rëndon mbi njeriun. Pasi mendja njerëzore ka fituar një pjesë të konsiderueshme të njohurive të mjaftueshme mbi botën, në rend të parë njeriut i lind bindja e vlerësimit në varshmëri konstante me natyrën fizike, natyrë kjo, e cila argumenton kuptimin thelbësor të njeriut dhe bazës së tij intelektuale, duke e ndikuar atë të vihet në shërbim të vullnetit të tij për të ekzistuar sa më qenësisht. Duke bartur arsyen ai do të synojë të vërtetojë vetveten si pjesë e pandashme me natyrën fizike. Sepse është natyra ajo që e kthjellon të provojë njohjen, ekzistencën dhe gjithçka që i duhet. Pas njohjes ai do të përjetojë autoritetin mbi pamjen e tij individuale që përkon me udhën intelektuale. Autoriteti i tij do t’i ndihmojë në ekzistencë shoqërore duke i bartur në sistemin e tij psikik konceptin e dashurisë së jetës. Kjo për gjatë gjithë jetës do ta ndihmojë të ecë krenar, por duke njohur, tashmë botën, ne do të kuptojmë se ligjet e natyrës janë një sprovë e hidhur e ekzistencës njerëzore, prandaj, pas këtij autoriteti qëndron një fat i hidhur që askush prej nesh nuk e dëshiron. Ai fat i hidhur është se një ditë njeriu do të shuhet nga kjo botë e marrë, ku vetëm autoriteti dhe njohja do të qëndrojnë pas tij. Autoriteti i fituar me përvojë shkencore, dhe njohja e fituar nga eksperienca intelektuale janë argument i vetëm që do të dëshmojnë mbi kuptimin e vërtetë të njeriut. Pra, vepra e tij që do të shërbejë në të mirë të natyrës njerëzore mbetet i vetmi autoritet i pamohueshëm ndonjëherë. As mendimi i vetëdijshëm, asgjë nuk e zgjidh çështjen e shuarjes së njeriut nga kjo botë, përveç se ligjet e natyrës që na redaktojnë psikikën drejt një bote të përjetshme. Të besuarit në përjetësi lidhet me aktin e përgjegjshëm të lëvizjeve të njeriut brenda kushteve të kësaj ekzistence relativisht të përsëritur. Të qenurit i përgjegjshëm për veprimet njerëzore mundëson varshmërinë e njeriut me botën e përjetshme.

Në këtë botë gjithçka mund të jetë e domosdoshme, por vetëm sipas një vullneti suprem. Bota dhe ligjet e saj nuk janë shqyrtime të rastësishme, por të arsyeshme me plot bindje njerëzore. Asgjë nuk mund të jetë rastësisht, duhet të ketë një shkak që të rrjedhë pasoja. Arsyeja logjike e ekzistencës sonë është shkak i domosdoshëm për t’i përmbushur nevojat tona njerëzore me bindjen për të triumfuar kurdoherë. Qëllimi për të ekzistuar është i lidhur ngushtë me lidhjen e vullnetit të njeriut në këtë botë, duke na sjellur mundësinë e ideve tona për t’u lidhur me idetë e reja, kështu ne vijmë deri te njohja. Arsyeja jonë përveç se na ndihmon në sigurinë e mendimit, ajo njëkohësisht bën dhe sistematizimin e idesë për të kaluar në kufijt e shqisave me të vetmin logjikë që të shquajë ekzistencën tonë drejt njohjes së vërtetë. Njohja na çon të jemi të pavarur, dhe të disiplinuar ndaj rregullave dhe ligjeve të ekzistencës sonë. Ne ekzistojmë sipas një rrjedhoje logjike të vullnetit absolut të një Zoti bujar, sepse mjeti i krijimit të kësaj ekzistence është art që po vë në lëvizje krejt pamjen tonë njerëzore. Kjo mund të vërtetohet më shkoqur duke e eksploruar rendin absolut të Gjithësisë, ku ky rend është në lëvizje të përhershme, dhe se nuk ngatërrohet asnjëherë në vazhdimësinë e procesit hyjnor. Rendi absolut i Gjithësisë dhe i ligjeve të natyrës ndërmjet veti janë veti e krijimit hyjnor, ku vështirë se mund të pengohet procesi i lëvizjes së përhershme të universit dhe natyrës, të cilat secila prej tyre janë në vazhdimësi të caktuar e të rregulluar në mënyrë të përsosur. Arsyeja jonë mund të shquajë universin si një krijim i vetëdijshëm dhe tepër serioz, i cili është i pajisur me të gjitha kushtet e mundshme hyjnore për qarkullim absolut të pagabueshëm në hapësirë, ku, edhe universi, edhe natyra ndërmjet veti janë plotësisht të vërtetueshme. Mjafton të fusim arsyen në plan kritik, duke vrojtuar apo vështruar universin, me siguri se do të kuptojmë një lëvizje të arsyeshme, që asgjë nuk përplaset apo të ngatërrohet drejt udhës për në Tokë. Madje, edhe natyra, si e drejtë natyrore është në lëvizje të arsyeshme, sepse asnjë trup fizik nuk është jashta vullnetit të njeriut, por vepron sipas një energjie dhe force natyrore, dhe se gjithçka që shohim është nën kontroll të vazhdueshëm. Kjo të jep bindjen e vërtetë, se arsyeja jonë mund të logjikojë sipas një gjykimi kritik, duke formuar kështu përshtypjen e sigurt të njohjes së vërtetë. Njeriu e ndien së tepërmi nevojën e domosdoshme të qenurit i vetëm, pra të jetojë me shpirtin e tij të ndikuar nga shprehja e vullnetit që shpie drejt lirisë. Arsyeja logjike e ekzistencës sonë lidhet me shqyrtimin e pajtueshmërisë së ideve të hershme me idetë e reja racionale, kështu duke vënë veprimin e mendjes të njohë natyrën si e drejtë natyrore. Sigurtisht, që përshtatja e veprimeve tona psikike me rregullin e kësaj ekzistence natyrore vërteton arsyen logjike të ekzistencës sonë, ngase përshtatja sipas mjetit të disiplinës e konsideron ekzistencën njerëzore drejt arsyes logjike. Edhe pse kjo ekzistencë e hidhur e jona na imponon një realitet të hidhur, të parezistueshëm gjer në trajtimet thelbësore, ai do të tentojë me çdo kusht të priret pas lirisë dhe qetësisë shpirtërore. Liria jonë e ekzistencës është e domosdoshme për të ndikuar vizionalisht në veprimin e psikikës, sepse nëpërmjet lirisë përfitojmë kulturën e intelektit në zhvillim e sipër; ajo nuk është brenda ndikimit të kushtit për jetesën tonë, por ndonjëherë liria jonë imponohet nga raste absurde që në disa raste mund të jetë jashta vullnetit tonë për të vepruar. Edhe po të guxojmë ne ta ndryshojmë, më kot nuk ia arrijmë qëllimit. Sepse ne ekzistojmë sipas një paramendimi të jashtëzakonshëm, dhe për faktin se duhet të gravitojmë të vërtetën e domosdoshme brenda arsyes së kulluar me pikëpamjen për të argumentuar natyrën e njeriut si pjesë e vullnetit të Zotit. Pra, e gjithë ekzistenca jonë lidhet me njohjen ndaj të vërtetës, dhe shprehjen e botës sipas llogaritjes intuitive duke e përmirësuar ekzistencën tonë gjer në thelb. Vetëm njohja e vërtetë mund të na shpëtojë nga cinizmi i hidhur i kësaj bote të lëngshme, ndryshe pa vullnetin e njohjes dhe intelektit në shkallë të arsyeshme mund të jemi fare pranë hunbëtirës. Gjithsesi pa lirinë, asgjë nuk mund të arrihet. Liria është burimi për të cilin ne i përkushtohemi gjatë gjithë jetës, në momentin që liria jonë imponohet, atëherë ne veçse mund të hamendësohemi në ambiciet njerëzore. Pasi të kemi formuar lirinë dhe tolerancën brenda etikës shpirtërore, njohja jonë do të ndikojë me sistemin inteligjent në të kuptuarit e drejtë të botës. Sa më shumë të priremi pas njohjes, aq më tepër përfitojmë arsye kritike për të gjykuar besimin dhe idetë e veçanta dhe të përgjithshme drejt nesh. Sepse idetë e thjeshta dhe të përbëra, të cilat përfitohen nga njohja e mirëfilltë do të mbeten si perla ndriçuese në sistemin tonë intelektual.

Udha e misionit njerëzor

Ne vijmë nga domosdoshmëria e një qëllimi hyjnor, i cili në thelb është i angazhuar intelektualisht të përmbushë misionin njerëzor. Misioni njerëzor lidhet drejtpërdrejt me sistemin inteligjent për të vepruar me arsye krahas ligjeve të natyrës, të cilët janë të bazuara sipas një kushti që përcakton vlerën apo veprën intelektuale të njeriut. Kushtin paraprak të sipërpërmendur duhet kuptuar si një vullnet të lirë, i përcaktuar nga dëshira e vetë njeriut për të zgjedhur vullnetarisht se çfarë do të vendosë për fatin e tij të ardhshëm. Vullneti për të ardhur në këtë botë i takon një Zoti të vërtetë, i cili vendosi të krijojë universin si pasojë e njerëzimit. Ekzistenca jonë e përditshme erdhi si pasojë e një paramendimi të jashtëzakonshëm më të vetmin qëllim për të udhëhequr e hulumtuar botën, pra, njeriun e konsideroj si zëvendës në Tokë, mbasi është i pajisur me arsye të shëndoshë, i aftë për të medituar në fshehtësitë e mundshme të Gjithësisë. Në fillim nuk ishte askush, pos një Zoti të vërtetë, që e admironte krijimin e universit sipas një kushti absolut të lëvizshëm. Domethënë, më parë duhet të jesh, që të ekzistosh. Njeriu ka ardhur si rezultat i krijimit të botës për të pasur një arsye në njohjen e botës, dhe të mund të vë rend orientues mbi qeverisjen e këtij plani absolut. Njeriu erdhi nga një nevojë hyjnore për t’i përmbushur detyrimet e tij në Tokë, pra u caktua të qeverisë me ligjet e botës ku, dhe ndërkohë do të duhej të mbante përgjegjshmëri morale e njerëzore ndaj çdo veprimi apo akti të kryer në këtë plan absolut të botës të fusë bindjen e qëllimit. Për të udhëhequr vetveten në këtë ekzistencë joreale duhet të njohesh misionin njerëzor duke u orientuar sipas mjetit të arsyes dhe intelektit, sepse ndryshe kjo ekzistencë është fiktive e parezistueshme. Arsyeja duhet të jetë e mëvetësishme, e zhvilluar në kushte njerëzore, pra për të qenë e jetësuar në këtë botë, më parë duhet të jetë konkrete dhe e logjikshme në hartimin dhe shqyrtimin e lëvizjeve të natyrës. Kjo botë transite fsheh përgjigjet absolute për ta triumfuar gjer në thelb, dhe udhën tonë të vërtetë që me siguri duket të jetë fshehur brenda nesh. Një vëmendje e plotë me zbatim të arsyes së pastër do të mund të na ndihmonte në krijimin e vetvetes në burimin e domosdoshëm shpirtëror. Andaj, arsyeja jonë na zgjon drejt këtij misteri për të qenë të vëmendshëm në përpilimin e ideve për ndryshim brenda reformimit shpirtëror, dhe pastaj mendja nis punën për të zbërthyer joshjen e ekzistencës sipas planit të nevojshëm, që është arsyeja e pastër. Domethënë njeriu ka ardhur për ta bërë jetën sa më konkrete, më reale duke i dhënë kuptim real ndijimeve tona që suksesi të jetë pjesë e pandashme e jona. Kështu ekzistenca jonë duhet të shërbehet drejt arsyes për t’i njohur drejtë dhe qartë sendet në natyrë, dhe se vullneti për ta jetuar jetën deri në ndryshimin e gjendjes më optimale të mundshme mbetet një lidhshmëri midis vullnetit dhe lirisë për të vepruar. Secili njeri e justifikon ardhjen e tij kalimtare nëpërmjet pamjes së tij të brendshme që janë idetë, dhe shpirti i lirë që është i prirur të logjikojë dhe arsyetojë. Idetë e përcaktojnë njohjen e diturive të tij, ndërsa shpirti i lirë përcakton vullnetin për pushtet dhe intelektual drejt angazhimeve dhe ambicieve jetësore. Të frymëzuar për t’u përballur me konceptet e kësaj bote të cilat janë një provë e magjishme për të gjithe ne, por dhe për të lënë vepra jetësore. Sigurisht që nuk kemi ardhur me vullnetin dhe mundësinë tonë, por nga vullneti dhe vendosshmëria e një Zoti për t’u pajisur me një shpirt mistik që është përtej misterit, ku jemi të detyruar të qeverisim planin tonë njerëzor sipas një ekzistence absolutisht transite. Fundja, dhe për të njohur të vërtetën e pashmangshme, e cila njëherësh është e lindur brenda karakterit tonë si domosdoshmëri mistike për ta orientuar vetveten drejt mjeteve për jetë të gëzueshme, madje, ku kjo njohje do të na ndriçojë udhën tonë kah suksesi shpirtëror, udhë kjo, që shpesh ne e kalojmë midis së mirës dhe së keqes. Natyra njerëzore është pragu midis sprovës dhe pushtetit për vullnet. Sprova, e cila është e pranishme te njeriu, si mjet i ekzistencës njerëzore mundëson të kthejë veprimin e njeriut në kundërshtim me të drejtën dhe lirinë e tij të veprimit, me qëllim për të vërejtur të vërtetën dhe formimin inteligjent të shpirtit. Shpirti i diktuar pas të vërtetës do të vërtetojë me çdo kusht se ligjet e natyrës që e sprovojnë botëkupimin e shpirtëror të njeriut, nuk janë asgjë tjetër, pos vlerësim, udhëzim apo stimulim i psikikës për ta orientuar kah e mira. Sprovën e kuptoj si një gjendje e vullnetit të natyrës fizike, që e motivon njeriun të jetë sa më i aftë e më i vëmendshëm në të kuptuarit e drejtë të rreziqeve të mundshme që burojnë nga bota transite. Se ai në dëshiron të ndryshojë vetveten në drejtim të paqes shpirtërore, apo të rrezikojë lojën e keqe brenda botës kalimtare është e drejtë e tij e përcaktuar vetëm nga vullneti i tij individual.

Ne duhet të zgjedhim një udhë racionale që na shpie në pikëpamjen e ideve universale, të cilat janë të gatshme të ndryshojnë ekzistencën tonë në të mirën individuale dhe kolektive, pra që na orienton drejt njohjes së vërtetë. Së pari, ne duhet të udhëhiqemi pas traktatit mbi arsyen e mendimit racional, ku mendimi i vetëdijshëm do të na detyrojë sistemin tonë psikik të priret ndaj njohjes së vërtetë nëpërmjet mendimit që do e bartim në shqisa për të verifikuar njohjen e drejtë, kështu duke na u paraqitur idetë e reja të cilat shërbejnë për ndryshimin e gjendjes shpirtërore dhe morale, ku jetën tonë do ta vë në shërbim intelektual. Përmes arsyes së mendimit racional, vihen idetë tona në ecuri progresive të cilët synojnë drejt ndryshimit reformues, ku më lehtë mund të kthjellojë imagjinatën për ta shquar me ndijim të veçuar njohjen e vërtetë, e cila kjo njohje është ndriçimi i shpirtit. Mendimi i formuar nga një shije klasike, dhe njëherit mendimi i dalë nga eksperienca e arsyes njerëzore rrit ndikimin e intelektit, që të ketë lidhje të vullnetshme me sistemin inteligjent të të menduarit për njohje intuitive. Me siguri, që njohja intuitive është shprehje e një njeriu të edukuar nga plani estetik shpirtëror, si dhe nga kohëzgjatja e ndjenjave. Kjo njohje intuitive rrit vëllimin e ndikimit të pjesërishëm të njohurive të mjaftueshme, dhe njëkohësosht i hap udhë arsyes sonë për të menduar dhe shqyrtuar botën përmes mendimit racional, të udhëhequr nga plani intelektual. Pa arsye dhe ide racionale njohja do të ishte e mangët, dhe nuk do të kishte jetëgjatësi progresive për të vepruar sistematikisht. Prandaj, filozofia racionaliste që në thelb nënkupton të menduarit me arsye të pastër, mundohet sa më shumë që të jetë e mundur t’i përkushtohet njohjes së natyrës njerëzore nëpërmjet arsyes së kulluar, ku njeriu duhet të mendojë racionalisht, me të vetmin qëllim për të ardhur deri te kriteri i vlerësimit të ligjësive të botës. Që mendimi i arsyeshëm të jetë funksion i përgjithshëm i domosdoshmërisë shpirtërore, më parë duhet të bartet nëpër shqisa, sepse mendimet e sistematizuara nga shkaku i arsyes mund të lexohen më shkoqur e më qartë nëpërmjet shqisës. Shqisat i mundësojnë arsyes të shquajë mendimin njerëzor deri në njohje të vërtetë duke ia shtuar pjesën e verifikuar, pra pjesën logjike të të prekurit, të të ndierit, etj. Organet e shqisës na mundësojnë ta ndjejmë formën dhe përbërjen e një sendi në natyrë, duke formuar kështu kuptimin e vërtetë të formës, shijes, madhësisë, për të cilën psikika jonë përmes të vërejturit të vëmendshëm do të na diktojë ta njohim më lehtë sendin në natyrë. Njohja e vërtetë është parafytyrimi i lidhshmërisë së vullnetit të ideve të hershme me çfarëdo ideje racionale në pajtueshmëri me intelektin. Ajo mund të fitohet nga eksperienca e arsyes njerëzore, e cila kalon nëpërmjet shqisave tona duke i akumuluar teoritë shkencore nga arsyeja e qartë në përvojën e mendimit intelektual. Njohja dhe e mira ekzistojnë në një pikë, këtu në këtë horizont të pafund, por që t’i ndjejmë brenda nesh, në rend të parë duhet kuptuar vetveten si art i shprehjes së lirë, e aftë për t’i shqyrtuar ligjësitë e natyrës. Ne duhet të shkojmë përtej intelektit tonë, se kështu në fakt, ne do të kuptojmë njohjen dhe të mirën, si pjesë e vlefshme e udhës sonë intelektuale. Njohja dhe e mira janë brenda nesh, mirëpo, njeriu nëpërmjet veprimit të sjelljeve drejtohet kah e mira, ndërsa nëpërmjet intelektit drejtohet kah shqyrtimet e njohjes shkencore. Gjithçka është brenda nesh, e mira, e keqja, por dhe urtësia për të vepruar sipas një paramendimi të vëmendshëm, prandaj ne duhet të kërkojmë njohjen që të priremi drejt edukimit të vërtetë, e cila na shpie në njohje. Njohja ka veti të lartë morale, ngase ajo pasuron mendjen me njohuri të mjaftueshme sa për t’i diktuar lëvizjet e natyrës, dhe njohur disa fshehtësi të universit, duke e ndriçuar shpirtin njerëzor kah e mira e përhershme. Në të kundërt, mosnjohja e natyrës, pra, injoranca mund të dëmtojë intelektin tonë shpirtëror dhe mendor duke e errësuar vetëdijen njerëzore të orientohet kah e keqja. Udha jonë intelektuale është vetëm njohja, pastaj nga njohja përfitohen sjelljet, diturtë, mirësitë, e keqja, vullneti apo dhe dashuria. Ne do të shkojmë drejt një udhe të gjatë, ekzaktësisht ku përfitohet njohja ndaj sendeve, dhe më pas të frymëzuar do të veprojmë mbi paraqitjen dhe vullnetin e kësaj bote të squllët me pikëpamjet për të vazhduar synimin drejt të mirës së përgjithshme. E mira e përgjithshme është një kusht i ekzistencës sonë që s’mund t’i shmangemi dot, sepse nëpërmjet të mirës ne mund të orientojmë planin e të vepruarit kah idetë progresive që vihen në shërbim të shoqërisë. Udhëtimi ynë drejt të mirës së përgjithshme lidhet me njohjen, ndërsa njohja me arsyen, ndërkaq arsyeja me përvojën shkencore. E mira e përgjithshme është natyra e përsosur e jona e krijuar nga edukimi estetik i shpirtit, që realisht mundëson një vullnet të prirur për të vepruar në mënyrë intelektuale brenda lirisë shpirtërore. E mira duhet të sjell lirinë e mendimit dhe ambicieve tona për ta ndryshuar botën, të paktën duhet ta bëjë të përshtatshme për hir të interesave të përgjithshme, që nga këndvështrimi ynë të duket sa më racionale. Burimi i së mirës është një ide e Zotit që krijon një rregull inteligjent për t’i perceptuar, dhe njohur sendet në natyrë duke qenë të përshtatura për të mirën e tij. Ky shkak i domosdoshëm i së mirës lind nga arsyeja e kulluar, që njeriu i ditur e ka të lindur në etikën shpirtërore, por që me eksperiencën njerëzore do ta përsosë, që më pas e mira të shërbejë për të vështruar apo njohur thelbësisht ligjet e natyrës dhe njeriun. Duhet kuptuar se ligjet e natyrës vlejnë për sistemin intelektual të njeriut, që ai t’i vrojtojë dhe shqyrtojë përmes mendjes së shëndoshë të gjitha lëvizjet e natyrës fizike, që janë të ngjashme drejtpërdrejt me vullnetin njerëzor, për të cilën njeriu më parë duhet të njohë gjer në thelb funksionin e brendshëm të rregullit të natyrës, me qëllim që ta çojë atë deri te ndryshimi për të mirën e gjendjes së tij shoqërore. Ndryshimi i gjendjes shoqërore bëhet sipas një plani të intelektit hulumtues, duke e vënë dijen e fituar në shërbim publik. Ky hulumtim i njeriut është një shtytje drejt shkencës dhe zbërthimit të natyrës për të përfituar sa më shumë njohje korrekte, e cila është në të mirën njerëzore, e që më pas nxit arsyen të diktojë rregullat për orientimin e jetës së tij shoqërore duke e shndërruar në mjet intelektual.

Qëllimi i botës është një mjet i domosdoshëm i Zotit për ta provuar njeriun si nga sjellja dhe përgjegjshmëria e tij, mirëpo, në radhë të parë ndaj vetes, shoqërisë dhe Qenies së domosdoshme. Kjo provë është justifikimi i qëllimit të arsyes njerëzore. Qëllimi i botës nuk është asgjë tjetër, përpos një model i provuar i veprimit të njeriut që duhet të tejkalohet nëpërmjet ekzistencës sonë transite. Botën duhet parë ose si një botëkuptim për t’u arritur synimi i njeriut ndaj të mirës së përgjithshme, ose për t’u arritur synimi i njeriut që bie brenda normave të interesit të së keqes. Qëllimi i botës është gati sterile në thelb, por vepra e njeriut e bën të joshet, dhe të ngjizet sipas një veprimi absurd i cili në realitet është steril dhe i pakuptimtë. Ndryshe, nuk mund të ketë udhë tjetër për ta shmangur këtë absurditet, sepse ligjet burojnë nga një forcë joreale, që urtësisht janë në kundërthënie me veprimet e njeriut. Ndërsa po të vërejmë nga plani i vizionit progresiv, veprimi i njeriut të ditur bën përpjekje të vazhdueshme për të sjellur një metodë shkencore më të sofistikuar, me qëllim për t’iu përshtatur ligjeve të botës duke i sajuar vetvetes një ekzistencë ku në esencë do të jetë e gëzueshme. Duke e ditur që ligjet e botës në thelb gravitojnë brenda rrezikut, por me një sajim të shpresës për t’u përshtatur me ambiciet dhe vullnetin e njeriut, gjithsesi se kjo botë mbetet një lojë e hidhur e ekzistencës sonë që fatkeqësisht ne do ta kuptojmë pasi përsëritja e botës të përfundojë fund e krye. Bota na detyron të përballemi me kushtet e saj absurde duke na nxjerrur jashta vullnetit për të shpresuar mbi mjetet për jetë fatlume, por gjithnjë e më tepër na hedh brenda hunbëtirës për të mos guxuar. Por, rëndësia e të kuptuarit të veprës psikike që është e ndërgjegjshme, ajo në rend të parë niset nga një thelb absurd që të shtyn brenda rrezikut të sprovës, e cila ndërkohë pa e kuptuar ne na vë në lojë të keqe. Kjo lojë e keqe e botës që i bie fatit të njeriut është një burim i mistershëm që çon në neglizhencën e paraqitjes së botës thelbësisht të lumturuar, por për ne, sigurisht që mbetet një kalim i hidhur e i pakuptimtë, por me shpresën se përvoja intelektuale e ekzistencës sonë do të na edukojë dhe kthjellojë drejt përshtatjes, ose kapërcimit të lojës së keqe. Përvojën në këtë rast e kuptoj, si një arsye që duhet të jetë e aftë ta kuptojë njohjen e botës si një përshtatje e vetme, që njeriun do ta orientonte drejt mjeteve për paqe të mjaftueshme. Qëllimi i njeriut është që të parazgjedhë kushtin e domosdoshëm për fatin e tij të ardhshëm, ndërkohë ai kusht duhet të përmbledhë brenda vetes principet për të njohur të vërtetën e pashmangshme, e cila do t’i shërbejë të mirës së tij shpirtërore. Fundja, secila krijesë njerëzore do të duhej të synonte pas të vërtetës me arsyen e vetme që të shuante kështu thelbin negativ të botës, e cila njëherit nxjerr ndërgjegjen dhe aktet psikike përpara përgjegjshmërisë, gjë që kjo do të thotë se përgjegjshmëria është funksioni kyç që e graviton në veprimin e mendjes së njeriut. Secila shkencë krijon gjer në joshjet thelbësore mundësinë e njohjes për t’u kuptuar vullneti i të mirës njerëzore. Shkenca është një ide e vërtetë që ndihmon të shquash teorinë e njohjes e nisur nga faktet reale, ku nëpërmjet njohjes të hap udhë racionale të vish deri te e vërteta e vetme. Dhe e vërteta është një lloj shkence e përfituar nga njohja, sepse në fakt ajo del nga dituria që na bekon shkenca dhe artet. E mira njerëzore përfitohet gjithnjë e më shumë nga joshjet e mendimit racional, e ndjekur pas nga arsyeja kritike që bën përpjekje për ta sistematizuar veprimin e mendjes gjer në njohje intelektuale. Gjithashtu, mendoj se e mira njerëzore mund të përfitohet edhe nga kërkimet e vazhdueshme të arsyes sonë brenda vetes, duke synuar në vërtetimin e sendeve në natyrë krahasuar me metodën kritike të të njohurit. Pasi të kemi fituar të mirën njerëzore nga njohja shkencore apo nga metoda kritike e të njohurit, atëherë duhet ta vëmë në shërbim më të përgjithësuar, sepse vetëm kështu ajo do të rimëkëmbë lirinë e veprimit mbi lëvizjen e natyrës, dhe aftësinë tonë për udhëheqje të vyer intelektuale. Njeriu, përveç qëllimit për të ekzistuar, ka dhe qëllimin për ta njohur vetveten në plan më të përgjithshëm, këtu hyjnë angazhimet e tij në lidhje me natyrën, Zotin dhe me vetveten. Qëllimi për ta njohur vetveten është i pashmangshëm, por që ta njohësh vetveten, së pari duhet arsye të shëndoshë me të vetmin shkak, që qëllimi të bëhet i vetëdijshëm apo racional. Që të kemi qëllim skajshmërisht të volitshëm duhet të priremi drejt nocionit të së mirës, pra të kalitemi për t’u përshtatur ligjeve të natyrës, ndërkohë t’u bindemi urdhërave të një Zoti të ditur, si dhe të orientojmë mendjen tonë drejt një sistemi inteligjent, ku plotësohet qëllimi i njeriut ndërmjet ekzistencës reale dhe hyjnore.

NGA I NJËJTI AUTOR:

●Absurditeti i botës
●Bota si sprovë mistike
●Letra filozofike
●Politika
●Mbi artet
●Mbi vullnetin
●Skicë mbi filozofinë
●Shpirti



Ballina