...
Njė
fėmijė nė lindje, ka mė shum flokė se ju!
Faktikisht
lindim me njė kapital prej rreth 5 milionė qime (pa marrė
parasyshė gjininė), numėr ky qė zvogėlohet me moshėn.
Nė tė njėjtėn mėnyrė, njė foshnje po ashtu ka eshtėra mė
shumė se njė i rritur (rreth 270 kundėr 206), ky dallim ėshtė
pėr shkak tė shkrirjes nė njė (bashkangjitjes) sė disa
eshtrave gjatė rritjes.
|
|
Bretkoca
pėr Guiness, e madhe vetėm 7.7mm.
"Kjo
kurrizore e vogėl u zbulua nė Guine tė Re", shpallėn tė
mėrkurėn biologė amerikanė.
Kjo bretkocė, qė njihet tani me emrin shkencor Paedophryne
amauensis, dhe i pėrket njė lloji tė panjohur mė parė, Kjo
bretkosė shfronėsoi peshkun nga Indonezia, Paedocypris
progenetica, i cili ishte konsideruar mė parė si kurrizor mė
i vogėl nė botė me njė madhėsi mesatare prej diēka mbi tetė
milimetra.
Chris Austin, konservator nė Departamentin e Herpetologjisė
(studimin e zvarranikėve dhe amfibėve) i Muzeut tė Historisė
Natyrore tė LA (jug) dhe profesor ibiologjisė, e bėri zbulimin
me kėrkuesė tė tjerė nė njė ekspeditė prej tre muajsh nė
Guine tė Re, ishull mė i madh dhe mė i lartė tropikal.
|
|
Presidentėt
"e majtė"
Nė mesin e 14
presidentėve tė
fundit tė Shteteve tė Bashkuara,
pesė janė dorėmajtė
(ēollakė),
(dy ambidekstėr),
kurse statistikisht duhet
tė jenė mė sė shumti dy. Dorėmajtė
janė vetėm 10-15% e popullatės e pra, ata janė
tė mbi-pėrfaqėsuar nė
zyrėn e Presidentit tė
Shteteve tė Bashkuara, ku nga viti
1929, numėrohen:
-
Herbert Hoover (1929
- 1933)
- Harry Truman
(1945 - 1953) [ambidekstėr]
- Gerald Ford
(1974 - 1977)
- Ronald Reagan
(1981 - 1989) [ambidekstėr]
- George Bush
Sr (1989 - 1993)
- Bill Clinton
(1993 - 2001)
- Barack Obama
(2009 - aktualisht
kryetar)
(Nuk ka dijeni pėr kryetarėt para vitit 1929).
Ndėr nėnkryetarėt
tė majtė janė:
Al Gore, Robert
Dole, John Edwards
dhe Ross Perot.
Rastėsi apo predispozicionin?
Pyetja mbetet e hapur.
|
|
Rreth
3 miliardė qeliza tonat vdesin ēdo minutė.
Trupi
ynė pėrbėhet nga triliona qeliza, vetėm 10% do tė jetė janė
tė pranishme (jetojnė) gjatė gjithė jetės sonė. Sigurisht
se, qelizat tona pėrtėrihen vazhdimisht.
Nė qoftė se ne kemi vėnė krah pėr krah tė gjitha qelizat e
trupit tonė, do tė fitojmė njė distancė prej 15.000 km dhe nėse
shtojmė ADN-sė tonė (acid deoksiribonukleik) do tė kemi njė
distancė prej 150 milion km, ndryshe thėnė, distanca Tokė -
Diell .
Pėr qelizat e mbetura tėrė jetėn tonė, njė numėr ngelin pa
ovula pas menopauzės megjithatė, qelizat Sertoli (nė gypthat
farorė testikularė qė elaborojnė spermė, ata janė tė
pranishme nė kushte tė favorshme fiziologjike deri nė vdekje. Qėndrojnė
gjatė tėrė jetės sonė edhe neuronet (nė trū), natyrisht se pas
njė moshe, ato shkojnė duke u pakėsuar.
|
|
Muri
Kinez ka 2000 km. mė shumė se sa qė mendohej mė parė, duke
rritur kėshtu gjatėsinė e tij nė 8851,8 kilometra.
Tė pėrkujtojmė se muri nuk ėshtė i vazhdueshėm, por pėrbėhet
nga shumė degė, pėr njė gjatėsi totale prej 6259,6 km. Pjesa
tjetėr e murit pėrbėhet prej 359,7 km. njėra pjesė dhe dy sish
prej 232,5 km janė barriera natyrore (male, lumej, etj).
Kjo ėshtė pėrfshirja e disa nga kėto degėzimeve, ndonjėherė
nė njė gjendje tė keqe dhe tė neglizhencės ekstreme, qė e vėshtirėson
shum matjen e tij tė pėrpiktė. Faktikisht na duhet tė nė
flasim pėr "Murna tė Mėdhaja."
Gabimi i mėparshmėm u gjet duke pėrdorur pėr matje teknologji
GPS dhe infrakuq qė u realizua kėtyre viteve tė fundit.
|
|
Nė Mesjetė,
shtazėt dhe insektet duhej tė kishin shum kujdes sepse ata ose
nxirreshin nė gjyq ose shkishėroheshin nga klerikėt. Nė
kėtė periudhė, deliktet gjykoheshin nė civil ose penal gjė
qė varej nga pėrgjegjėsia dhe jo nga «dorasi».
Sa i pėrket kishės, ajo shkishėroi insekte tė shumllojshme.
Pėrmendet nė kėtė kontekst emri i Barthélémy de Chassanée
i cili u bė i famėshėm se mbrojti tė drejtat e zhuzhakėve
tė vreshtės se prishnin pjergullat (nė Beaune) ose ato tė
mijve (nė Autun). Ai vet publikoi veprėn «Kėshilla» nė
vitin 1531 ku flet pėr kėta dy procese gjyqėsore...
|
|
Majmuni
i gishtit ėshtė primati mė i vogėl nė botė. Ai mund tė
rin i kapur pėr gishtin e njeriut andaj edhe emrat e tij
simpatik. Pėrpos emrin tė pėrmendur mė lartė, ai quhet akoma
Majmun Xhepi si dhe Luani i Vogėl. Ai me duarėt e vogla dhe me tėrė
bukurinė e vet kacavirret pėr gishti dhe mbahet aq fortė sa qė
na bėnė tė ndiejmė sikur dėshiron tė vij me na nė shtėpi.
Kėta majmunė i pėrkasin
familjes Callitrichidae dhe jetojnė nė pyjet me lagėshti nė
Brazil, Peru, Bolivi, Ekuador dhe Kolumbi.
|
|
Kryetari Richard
Nixon ndėrtoi njė pistė pėr bowling nė Shtėpinė e
Bardhė!
Nė fakt Presidentit Truman ju ofrua dhuratė njė pistė e parė
pėr ditėlindjen e tij nė vitin 1947, por ai e pėrdori atė
shumė pak. Pista u zhvendos nė vitin 1955 nė vendin e
ish-ekzekutivit dhe pastaj u pėrmirėsua nė vitin 1969 nė kohėn
e Nixon-it, i cili adhuronte bowling-un.
Pėrmendim akoma se JFK ka ndėrtuar njė pishinė, kurse Bill
Clinton njė stazė pėr jogging.
|
|
|
Fillimisht,
njerėzit kishin tė
drejtat e bazuara vetėm nė anėtarėsinė
e tyre nė njė grup, nė
familje ose klasė sociale.
Mė 539 p.e.s,
Kirusi i Madh
(Cyrus), pas
pushtimit tė qytetit
tė Babilonisė, krijoi njė precedent:
qė ai liroi tė
gjithė robėrit dhe i kėtheu
nė shtėpi tė veta. Pėrveē
kėsaj, ai tha se njerėzit
kishin tė drejtė tė zgjedhin
konsiderohet tė jetė deklarata
e parė pėr
Kjo ide mbi tė drejtat e njeriut u pėrhap me shpejtėsi nė
Indi, Greqi dhe Romė.
Ndėr
dokumentet tjera mė
tė rėndėsishme rradhiten:
1215:
Magna Carta -
(Karta e Madhe)
duke i dhėnė popullit tė
drejta tė reja dhe po
aty, mbreti
i nėnshtrohet ligjit.
28
Maj 1463 - Fermani i Sulltan Mehmet Fatihut,
tė
drejta e njeriut nė tė gjithė perandorinė qė nėnkupton nė
plan tė parė tokat e pushtuara (shih mė poshtė).
|

|
Fermani i Sulltan Mehmet
Fatihut mbi tė drejtat e njeriut shkruar me 28 Maj 1463,
nė Millodrazh, i cili llogaritet si njėri ndėr dokumentet mė
tė vjetra mbi tė drejtat e njeriut, thotė:
"Unė Fatih Sulltan Han shpall para tė gjithė botės se
franēeskanėt e Bosnjės, pėr tė cilėt del ky Ferman, janė
nėn mbrojtjen time dhe urdhėroj:
As njerėzit, emrat e tė cilėve shpallen kėtu, dhe as kishat
e tyre tė mos shqetėsohen e tė mos dėmtohen. Le tė jetojnė
nė paqė e tė qetė brenda Perandorisė sime. Tė gjithė kėta
njerėz tė rėnė nė gjendje refugjati, le tė jetojnė tė
lirė dhe tė sigurtė. Le tė kthehen ata nė ēdo pjesė tė
perandorisė e tė vendosen e tė sistemohen pa frikė nėpėr
manastiret e tyre..."
|
|
|
Ėshtė
zakonisht e pamundshme qė gjatė tė teshmes, sytė tė mbahen
tė hapur nėse nuk mbahen me ndihmė force tė jashtėme.
Ėshtė ky njė fenomen refleksiv dhe pra, mund tė arrihet me
ushtrim qė tė mbahen hapur. Poashtu ėshtė karakteristike
shpejtėsia e ajrit, e parazitėve dhe lėngut tė hedhur me
tė teshur qė arrin shpejtėsi mesatare prej 150-200 km/h.
|
|
Rekordi nėnujorė
...
Peshku mė i shpejt nė botė ėshtė Istiophorus platypterus
(apo nga emri shkencor i tij: Peshku me velė) i cili arrin gjatėsi
maksimale prej 3m. dhe peshė 100kg. Ky peshk noton me njė shpejtėsi
gjer mė 110km/h por qėndresa nė kohėzgjatje ėshtė
relativisht e shkurtėr.
Emri i tij vjen nga fluspa shpinore e cila ka formėn e velės
dhe gjatė notimit nė thellėsi mė tė madhe, ajo palohet pėr
tė zvogluar rezistencėn e ujit.
|
|
|
Turritopsis nutricula
ėshtė lloj meduze nga familja e hidrozoerėve. U zbulua
nga biologėt e univerzitetit tė Lecce-s. Ajo ka madhėsi nga
4-5mm kurse rrjedh nga deti i Karibeve. Pėr rubrikėn tonė ka
rėndėsi primare tė ceket se ajo, bilologjokisht shiquar,
ėshtė e pavdekshme. Celulat e saja kanceroze stopojnė
mekanizmin e apoptozės (vdekjes natyrore tė celulave) dhe kėshtu
mundėsojnė pėrtrirjen e meduzės. Praktikisht, ajo plaket,
mandej rinohet e kėshtu nė vazhdimėsi. Biologėt dhe
gjeneticienėt pohojnė se kjo gjallesė ėshtė e vetmja ndėr
qeniet komplekse tė ketė kėtė veti tė zbrapjes sė pleqėrisė
dhe vdekjes.
|
|
|
NEMO (48°50'S 123°20'W
) emėrtohet pika mė e largėt (poli detar) nga bregu i tokės
qė gjindet nė oqean. Kjo pikė ėshtė nė jug tė Oqeanit
Pacifik, 2 688km larg nga ujėdhesat Pitcairn (Dysi) nė veri,
nga Motu Nui nė veri-lindje, ujėdhesa Maher (Antarktik) nė
jug, ujėdhesa Katam (Chatham) ėshtė mė larg nė perėndim,
kurse jugu i Kilit ėshtė nė lindje tė NEMO-s.
Njė fakt tjetėr tejet
interesant ėshtė se nė kėtė vend, nė mė tepėr raste ėshtė
regjistruar nga ana e National Oceanic and Atmospheric
Administration (NOAA) njė «bloop» (blup), qė nė tė
vėrtetė ėshtė njė ultrazė me frekuenca tė ulėta e
prejardhja e tė cilit nuk dihet aspak. Ky zė mund tė dėgjohet
nga ana e sensorėve gjer nė 5 000km largėsi. Ky bloop
nuk ėshtė dėgjuar mė nga viti 1997 e kėtej.
|
|
|
Pullat postale nė
mbarė botėn paguheshin nga pranuesi dhe ēmimi varej nga largėsia
dhe pesha e dėrgesės. Shpikėsi britanik Rowland Hill (nga
Skotllanda), inicoi reformėn e postės nė vendin e tij dhe nė
botė, mė vitin 1839, atij lindi ideja e pagesės nga ana e dėrguesit.
Nė tė vėrtetė njė shėrbyese e bujtinės ku ndodhi Hill, njė
shėrbyese pasi shiqoi mirė zarfėn qė kishte ca shenja tė
vogla pėrmbi, i tha postierit se nuk ka tė paguaj pėr
letrėn e dėrguar nga i dashuri i saj. Ajo nga « kodi »
kuptoi porosinė e tė dashurit dhe tani postės i ngelte tė bėjė
« hamballin » pėr ta kėthyer letrėn prap. Kjo
dukuri mashtrimi kishte filluar tė marrė hov
Hill e ndėrpreu.
|
|
|
Flamuri tringjyrėsh me
shiritė pingul, kaltėr-verdhė-kuq u adaptua nga Rumania mė
1867. Ky flamur ėshtė identik me atė tė Ēadit i cili pas
fitimit tė pavarėsisė ka zgjedhur ngjyrat e njėjta pėr
flamurin e vet dhe nga atėherė dy vendet kanė flamuj tė
njejtė me njė nyansė tė vogėl tė cilėn mund ta dallojnė
pothuajse vetėm njohėsit profesionalė tė ngjyrave: ngjyrė
kobalt-kaltėr pėr
Ngjashmėri nė mes vete kanė edhe flamujt e Indonezisė e
Monacos tė cilėt dallojnė vetėm nga gjėrėsia e shiriteve
sikurse edhe flamujt e Luxemburgut e Holandės.
|
|
Mendimet
dhe tė besuarit se Keopsi ėshtė shėrbyer me skllevėr
pėr ndėrtimin e piramidės sė vet janė plotėsisht tė
gabuara dhe tė pavlera shkencore.
Kjo ide rrjedh nga grekėt tė cilėt nuk ishin nė gjendje
kuptonin se si mund tė ngriten ndėrtesa gjigante pa patur
skllevėr. Herodoti i pari dha njė imazh skllavėruesi pėr
Egjiptin.
Duke falenderuar zbulimit tė njė varreze punėtorėsh nė
rrafshnaltėn e Gizehut si dhe teksteve tė ndryshme, shifet
qartas se pjesėmarrėsit nė ndėrtimin e piramidės ishin
punėtorė dhe qytetarė tė lirė tė cilėt nė kohėn e
rritjes sė nivelit tė Nilit, thirreshin pėr angari vjetore.
|
|
|
Tetėkėmbėshi
(oktopodi) ka tre zemra.
Zemra kryesore zėvendėsohet nga dy zemra tė vogla
brankiale tė cilat thithin gjakun e oksigjenizuar nė verza.
Tetėkėmbėshi ka gjakun e kaltėr e jo tė kuq si tek kurrizorėt
tjerė sepse hemoglobina ėshtė e zėvendėsuar me hemocianinė.
Kjo vjen ngase nė vend tė hekurit qė transporton oksigjenin
duke u oksiduar dhe kėshtu gjaku merr ngjyrėn e kuqe :
Fe2O3 (3 atome oksigjen
tė transportuara pėr 2 atome hekur.) ;
te tetėkėmbėshi ėshtė
remi (bakri) qė bėn kėtė transportim tė oksigjenit dhe me
oksidimin e tė cilit fitohet ngjyra e kaltėr e gjakut :
Cu2O : 1 atom oksigjen pėr
2 atome bakėr.
|
|
|
Gjer nė shek e XVII shurra
(e vetja ose e huaja) pėrdorej pėr larjen e dhėmbėve.
Mendohej se ajo kishte veti zbardhuese dhe shėruese. Romakėt
e pėrdornin nė gjendje natyrore ose tė pėrzier me pluhura
tjera abrazive. Lulėzoi edhe tregtia me importime nėpėr Europė,
tė shurrės spanjole sepse sipas disa thashethėnave ishte me e
mirė. Madame de Sévigne
psh. i shkruante vajzės saj qė nė mėngjes tė shpėrlaj gojėn
me shurrėn e vet tė fresket pėr tė mbajtur higjienėn e gojės
nė nivel.
|
|
|
Pishat
janė ndėr bimėtt qė kanė jetė mijėvjeēare. Njė lloj
pishe (Pinus longaeva) e shėnuar nė repertoarin WPN-114, nė
pjesėn lindore tė kodrinės Wheelar tė Sierra Nevada-sė
(SHBA) kishte nė mes 4900-5100 vjeē por u pre mė vitin 1964.
Pisha
« Matuzalem » i ka 4600 vjet dhe gjindet nė lartėsi
mbidetare prej 3050, nė White Muntains (Californie, SHBA).
Sipas
specialistėve pisha longaeva jeton pėrafėsisht nė mes 5500
dhe 6000 vjet.
Nė mars tė
vitit 1976 japonezėt raportojnė se disa lloje tė kedrit
gjigant (Cryptomeria Japonica) janė tė datuar me karbon 14
(C14) dhe kanė jetuar nga 7200 vjet
Sekuoja
mund tė jetoj 6000 vjet,
Baobabi mund tė jetoj 5000 vjet,
Trėndafili (bima) mund tė jetoj 1500 vjet.
|
|
|
Ndėrtimi i Xhamisė sė
Madhe tė Parisit ėshtė financuar nga shteti, vendim unik
qė nga viti 1905 sepse Franca ėshtė shtet laik dhe qė nga
viti i parapėrmendur nuk ka financuar asnjė ndėrtim kulti.
Me kėtė vendim Franca
bėri mirėnjohje dhe homazh njėqind mijė myslimanėve tė
vdekur gjatė Luftės se Parė Botėrore. Ndėrtimi filloi mė
1922 kurse pėrurimi u bė mė 1926. Aty morrėn pjesė kryetari
francez Gaston Doumergue dhe sultani i Marrokut Mulla Jusufi.
Kjo xhami, luajti rol tė rėndėsishėm
gjatė Luftės sė Dytė Botėrore. Aty gjetėn strehim shum
civilė nė mes tė cilevė njė numėr i madh familje
jahudijėsh qė qėndruan aty pėr tėrė kohės gjer sa pėrgatiteshin
dokumente tė duhura pėr tu larguar nė zonė tė lirė ose
nė Afrikė tė Veriut. Aty ishin tė stacionuar edhe elita e
shejtarėve partizanė, me shumicė algjerianė nga Kabilia tė
cilėt ndihmuan me tė madhe parushtistėt anglez.
|
|
|
Anekdota
pėr mosndarjen e Ēmimit Nobel pėr matematikė si
pasojė e tradhtisė sė bashkėshortes sė Alfred Nobelit me njė
matematikan ėshtė e pavėrtetė. Nė rradhė tė parė, ai
fare ska qenė i martuar dhe nėse eventualisht ka patur
tradhti, atėherė mund tė flasim pėr mikeshėn e tij Sophie
Hess e cila duket ti ketė shkaktuar kokėēarje me studentin
e ri Mittag-Leffler Gösta. Dy matematikanė suedez u munduan qė
nė mėnyrė tė « prerė » tė demantojnė kėto
« pėrgojime » mbi xhelozinė e Nobel-it por hec e
besoju. Sidoqoftė pėr tė kompenzuar kėtė, tė themi shprazėti,
30 vjet mė vonė u themelua « Medalja Fields ».
Pėrkujtoj
se me testamentin e Nobelit ēmimi ndahet pėr ata qė kanė
bė njė shėrbim njerėzimit nė lėmitė si vijon : Fizikė,
Kimi, Psikologji ose Mjekėsi, Letėrsi dhe Paqė.
(Nė
foto: Mittag-Leffler
Gösta)
|
|
Sipas njė studimi tė udhėhequr
nga grup ekspertėsh tė Komisionit Klimatologjik tė ngarkuar pėr
motin dhe fenomenet meteorogjike nė botė (OMM), kanė shėnuar
rekord tė ri tė shpejtėsisė sė erės nė rafale, qė
ėshtė regjistruar mė 22 01 2010 kur ajo arrini 408km/h.
Rekordi i pėrparshėm prej 372 kilommetra nė orė
ėshtė regjistruar mė 1934 mbi majen e malit
Washington, nė New Hampshire (ShBA).
|
|
Dėrgimi i
letrave-E e ndot ajrin. Njė dėrgesė prej 1 Mo (rreth
katėr faqe A4) e drejtuar njė pranuesi harxhon 20gr. CO2 qė
ėshtė e barabartė me njė poēe 60 W e dhezur me kohėzgjatje
prej 25 minutash. Adresimi mė tepėr personėve si dhe pjesėt
e bashkangjitura e risin akoma mė tepėr ndotjen. Nėse
vazhdohet me kėtė intenzitet, mė vitin 2020 ndotja e pėrgjithėshme
e natyrės nga letrat-E do tė arrin 4%.
Spjeguar me fjalė tė tjera do tė thotė: Me njė letėr-E me
madhėsi 1 Mo, ia shkėpusim nė pakthim natyrės sonė
ekuivalencėn prej 5gr. hekur dhe 5cl. vajguri.
|
|
|
Fjala
(fjalia) shah mat qė don tė thot fund i njė ndeshje nė lojėn
e shahut ka prejardhje arabo-persane. Loja nė tė vėrtetė ka
nismė indo-persane por arabėt e pėrsosin, i ndėrtojnė
rregullat dhe e pėrhapin nė botė.Kjo fjali pėrkthehet nė
gjuhėn tonė si mbreti i zėnė, mbreti i robėruar ose humbje
e mbretit.
Nė tė gjitha gjuhėt botėrore u ruajtė rrėnja arabo-perse
dhe kėshtu nė Indi kjo lojė quhet Shatrang nė
persisht Shatarunga, nė turqisht Satranē, nė
frengjisht Echecs, dhe nė anglisht Chess etj.
Mendohet se nė Europė loja mbėrrini nga mezi i shek IX.
|
|
| Dejka
(apus apus), zog migrues qė i ngjanė dallėndyshes, mund tė
kaloj dy e deri tre vjet pa ndėrpre nė fluturim !
Praktisht ndalet vetėm pėr ti lėshuar vezėt dhe pėr
kllukje. Ajo pra ėshtė rekordmene botėrore nė fluturim tė
pandalė por edhe rekordmene e shpejtėsisė
pėr tė gjitha
llojet e gjallesave. Ajo arrin tė fluturoj gjer 130km/h. Dijmė
se dejka mund tė jetoj gjer nė moshėn 21 vjeēare qė don tė
thotė se gjatė kėsaj kohe ajo kalon mesatarisht 6,5 million
km. Qė ėshtė e barabartė me tetė shko-eja Tokė Hėnė.
|
|
Louis
XIV ka bė vetėm njė banjo gjatė jetės sė tij
e kėtė, nė
vitin 1685. Nė tė vėrtetė medicina perėndimore e asaj kohe
mendonte se lėkura mund tė dėmtohej dhe tė rrezikonte shėndetin
e pėrgjithėshėm.
Pastėrtia mbahej me fėrkimin e fytyrės dhe duarėve me leckė
pak tė ngjirė me alkohol ose me ujė tė pėrzier me misk tė
ndryshėm.
|
|
| Numri
i tė lindurve nga krijimi i njeriut tė parė e mė sot
rrotullohet rreth 80 miliard, nga tė cilėt, 50% erdhėn nė
botė kėtyre dy mijėvjeēarėve tė fundit kurse dy shekujt e
fundit kanė lindur rreth 15 miliard. Nė jetė janė poshtė
lartė 12% i numrit tė pėrgjithėshėm tė lindurve. Pėr shek.
XXI parashihen 13 mld. lindje e po aq pėr nė shek XXII.
|
|
| Minjtė,
lepujt dhe kuajt
nuk janė tė pajisur fiziologjikisht me asnjė
mekanizėm qė do tė ju mundėsonte tė vjellurit qė
pėrjashton elementet helmuse nga organizmi. Kjo vjen nga shkaku
se ata janė tė pajisur me afėsinė relativisht tė pasur qė
tė dallojnė ushqimet potencialisht helmuese para se t'i
konsumojnė.
|
|
Nga
fillimi i ndarjes sė ēmimit Nobel
(1901) disa laureatė e
refuzuan por janė Jean-Paul Sartre (letėrsi, 1964) dhe Duc Tho
(Negociatat pėr paqė 1973) refuzues tė vėrtetė. (Duc Tho
tha se paqa s' ėshtė arritė).
Boris Pasternak (letėrsi, 1958) refuzoi nėn
shtypjen e sistemit komunist qė e konsideronte kėtė ēmim si
akt kundėrkombėtar.
Gjermanėt :
Mė 1936 Karl von Ossietzky i burgosur nė kamp pėrqėndrimi,
mandej Richard Kuhn, (Nobel pėr kimi 1938), Adolf Butenandt
(Nobel pėr kimi 1939) dhe Gerhard Domagk (Nobel fiziologji,
medicinė 1939) qenė tė deturuar tė heqin dorė nga pranimi i
ēmimit.
E. J. Corey, refusoi me arsyetimin se e donte vet kėtė
ēmim e jo tė ndarė me tė tjerė, dhe mė 1990 (kimi) e fitoi
plotėsisht vet.
|
|
Gjatė
Terorit nė Francė
qė filloi nė gusht 1792 e gjer nė pėrundim
tė tij mė korrik 1794 ėshtė kalimi i nxirė Revolucionit
Francez. Me ramjen e roajalistėve, filloi prerja e kokave.
Sipas tė dhenave, gjatė kėsaj kohe dyvjeēare iu pre koka
rreth 16 000 17 000 njerėzve, qė do tė thot 23 koka
tė shkurtuara brenda njė dite ose ndryshe tė themi, njė kokė
nė orė.
Kėsaj i shtohen edhe pėrafėrsisht 25 000 egzekutime me
procedura tė shpejta e tė pėrcipta, si dhe afro gjysėm
million burgosje.
|
|
Njė
studim i publikuar nė Biology Letters tė Royal Society
tė
Akademisė britanike tė shkencave, thuhet se morri ka egzistuar
qė nė kohėt e dinosaurėve.
Shkencėtarėt mbėshteten gjithashtu edhe nė faktin se morrat
janė shum tė rezistueshėm e kjo bėri qė tė ju mbijetojnė
ndryshimeve tė kushteve klimatike gjatė shekujve.
|
|
Nė
Oimiakon, fshat nė Siberinė Orientale, janė regjistruar
temperaturat mė tė ulėta nė botė nė zonė tė banuar
(-71.2°C). Variabilja gjatė muajėve tė dimrit (tetor-prill)
qėndron nė mes 20°C e 50°C. Ja disa shembuj qė bėjnė
tė kuptohet mė sė miri gjendja reale e kėtuhit :
uji valė i hedhur nė ajėr, ngrinė akoma pa ra nė tokė ;
frigoriferėt tonė pėr ngrirje kanė temperaturė prej -18°C ;
pėr ti ikur ngrirjes, motori i veturave rin duke punuar pandėrpreje qė
nga tetori gjer nė maj;
nėse shuhet motori dhe nxemja, temperatura nė veturė me xhama
tė dyfishtė, kalon pėr 7 min. nga 21°C nė 0°C kurse brenda
30min. bie nė 30°C.
|
|
| Diamanti
mė i madh nė botė u zbulua nė Afrikė tė Jugut mė
1905, nė minierėn « Premier ». U vendos nė
skeptrin e Mbretėreshės sė Anglisė dhe u emėrtua Great Star
of Africa. Pas gėdhendjes, ka madhėsinė prej : 53mm x
44mm x 29mm, dhe pėrbėhet nga 76 faqe. Nga pjesa brut,
3.106 karatėsh, u gėdhendėn edhe 7 pjesė tė tjera e dy pjesė
janė akoma nė formėn e tyre tė parė.
Tė
dhėna tė tjera :
| Emri
|
Cullinan
I - Great Star of Africa
|
| Forma :
|
Dardhė
|
| Ngjyra :
|
Bardhė
|
| Carat
(pas gėdhendjes) :
|
530.20
|
| Carat
(brut) :
|
3106.00
|
|
|
| Robert
Wadlow
ėshtė njeriu mė i gjatė nė botė i njohur gjer mė
tani. Mendohet se lartėsia e tij trupore vinte nga njė tumor nė
hipofizė. Nė moshėn 22 vjeēe, kur edhe vdiq, ai i kishte
2,72m (199kg) dhe ishte akoma nė fazė tė rritjes.
Pėrndryshe,
Wadlow lindi mė 22 shkurt 1918 nė Ilionis kurse vdiq mė 15
qershor 1940 nė Michigan nga njė infektim i provokuar nga
aparati ortopedik i keq vendosur. Nė varrimin e tij morrėn
pjesė mė shum se 40.000 njerėz.
|
|
|
Lexo
mė shum |
|